Vrouwen doen niet aan Nachten

Eind deze maand wordt de nieuwe Eerste Kamer gekozen. Met naar verwachting 26 vrouwen erin, vier meer dan nu. Wat vrouwen anders doen?...

‘Oudemannenbolwerk?’ Topadvocate en aanstaand GroenLinks-senator Britta Böhler krijgt het nauwelijks uit haar mond geperst. ‘Die benaming vind ik denigrerend voor de oudere heren in de Eerste Kamer. Natuurlijk is de leeftijd hoog, het is een deeltijdbaan en die kunnen mensen prima tijdens hun pensioen uitoefenen.’

De Eerste Kamer heeft altijd het imago gehad van een herensociëteit, waar het blauw stond van de sigarenrook. Na de verkiezingen van 29 mei treden 26 vrouwen toe tot de senaat, vier meer dan nu. Hoe kijken zij aan tegen het imago? En is hun invloed binnen de Chambre de Réflection groter dan vroeger? Kamervoorzitter Yvonne Timmerman-Buck: ‘Het schaamrood staat me op de kaken als ik hoog buitenlands bezoek moet vertellen dat we sinds 1815 bestaan en ik de eerste vrouwelijke voorzitter ben. Maar het begin is er.’

Naast de ingang van de koffiekamer staat nog steeds het rek met de bakjes, waarin de leden van de Eerste Kamer hun sigaren neerlegden. Roken van sigaren is niet alleen een mannenzaak, weet VVD-senator Nicoline van den Broek-Laman-Trip uit eigen ervaring. Drinken evenmin. ‘Toen ik begon met mijn werk in de Eerste Kamer, was het om 12 uur borreltijd. Dat was reuze gezellig.’ Nu wordt overdag niet meer geborreld en na de invoering van de Tabakswet is ook het roken aan banden gelegd. Oud-griffiehoofd Koen Baart zegt dat de liberale senator daar destijds ‘veel stampij’ over heeft gemaakt.

Van den Broek (69) zit vanaf 1993 in de Eerste Kamer. ‘Vrouwen hebben zeker meer invloed gekregen, ze zijn nu heel prominent aanwezig. Vroeger hadden ze bijvoorbeeld alleen welzijn en cultuur in hun portefeuille, nu ook sociale zekerheid en justitie.’ De Kamervrouwen hebben veel deskundigheid in huis, vertelt ze trots. ‘Mevrouw Broekers (VVD en portefeuille justitie, red.) krijgt de hele senaat mee voor een wetsvoorstel.’

Te bureaucratisch

Te bureaucratisch
Een van de vrouwen die vanwege haar kennis en ervaring is gevraagd voor een senaatspositie, is PvdA’er Trude Maas-De Brouwer (60). Ze heeft een technische achtergrond en is commissaris bij onder meer ABN Amro, Schiphol Groep en Philips Electronics Nederland. Sinds 1998 zit ze met korte tussenpozen in de senaat. ‘Het oudemannengehalte vind ik meevallen, ik ben wel erger gewend.’ Als voorzitter van Opportunity in Bedrijf helpt Maas grote organisaties bij het realiseren van een evenwichtige verdeling van mannen en vrouwen. ‘Vrouwen hebben goede startposities, maar meestal verdwijnen ze na een paar jaar. Dat heeft vaak te maken met de manier waarop beslissingen in de organisatie worden genomen, te bureaucratisch. In de senaat speelt dat niet.’

Te bureaucratisch
Böhler (46) treedt in juni toe tot de senaat. Ze noemt het aantal vrouwelijke senatoren ‘beschamend weinig’. ‘Daar ga ik straks aandacht voor vragen. Partijen moeten meer hun verantwoordelijkheid nemen.’ Hulp van SP-senator Anja Meulenbelt (62) hoeft ze daarbij niet te verwachten. Haar hele leven maakt de schrijfster zich sterk voor de positie van vrouwen, maar in de senaat vindt ze dat niet nodig. ‘Ik ben een oude feministe, maar in de Kamer hoef je niet op te komen voor de rechten van vrouwen. Hier zitten geen vrouwen in achterstandposities.’

Elkaars maatjes

Elkaars maatjes
Toch heeft maar één vrouw de fractieleiding binnen de senaat (Diana de Wolff, GroenLinks). In de vorige periode waren dat er nog drie: Van den Broek, Timmerman (CDA) en Geertje Lycklama à Nijeholt (PvdA). Van den Broek: ‘Het werkte fantastisch, we waren elkaars maatjes.’ Volgens haar vechten vrouwen elkaar niet de tent uit en doen ze niet aan machtspelletjes, zeker niet in de media. ‘Ik ben in de pers nooit met mijn collegafractievoorzitters in de clinch gegaan. Dat was niet onze stijl. Vrouwen willen meer de boel bij elkaar houden.’

Elkaars maatjes
De afgelopen maanden stond de Eerste Kamer meer in de schijnwerpers door uitspraken van mannelijke fractievoorzitters die wetsvoorstellen van het kabinet in de senaat wilden ‘torpederen’. De oppositiepartijen VVD en de SP dreigden hun senaatsmacht te gebruiken om de AOW-plannen tegen te houden. Premier Balkenende beschuldigde de heren van politieke spelletjes. Ze zouden de Statenverkiezingen willen beïnvloeden. Al eerder waren het vooral mannelijke senatoren die hun macht deden gelden: bij de befaamde Nacht van Wiegel (VVD) sneuvelde het referendum, waarmee burgers een wetsvoorstel konden afwijzen. Ed van Thijn (PvdA) hielp het D66-voorstel van de gekozen burgemeester om zeep. Mannelijk haantjesgedrag? Van den Broek: ‘Ik kan het niet bewijzen, maar het zou heel goed kunnen.’

Elkaars maatjes
Oud-griffiehoofd Baart (60) heeft wel een verklaring voor het machogedrag van de mannen. In de periode van 1992 tot 2006 heeft hij de omgang tussen de senatoren van nabij kunnen beschouwen. ‘De verhoudingen tussen fracties worden soepeler als er vrouwen bij zijn betrokken. Meer dan mannen slagen ze erin om over de grenzen heen contacten te leggen. Ze communiceren makkelijker, hebben een minder groot ego en kunnen daardoor beter zaken doen.’

Politieke primaat

Politieke primaat
Toch beschikken niet alle vrouwen over deze communicatieve vaardigheden, vindt Baart. Sinds Timmerman de scepter zwaait in de senaat is de relatie tussen de Eerste en de Tweede Kamer volgens hem verslechterd. ‘Ze vindt zichzelf belangrijker dan de voorzitter van de Tweede Kamer, maar daar ligt uiteindelijk het politieke primaat. De contacten binnen het parlement waren mooi opgebloeid, de laatste vier jaar zijn ze weer verdord.’

Politieke primaat
Timmerman (50), die de Kamer voorzit sinds 2003, constateert dat er altijd een ‘gezonde rivaliteit’ tussen de Eerste- en de Tweede Kamer is geweest. ‘Ik denk in termen van Staten-Generaal: wij zijn één parlement. De waardering van de Tweede Kamer naar ons is groeiende.’ Maar toch: ‘De Tweede Kamer ziet ons als de bovenmeester, wij kunnen wetten tegenhouden.’ Technisch gesproken is de functie van Timmerman hoger in rangorde en gaat alleen de koningin haar voor. Als voorzitter van de Verenigde Vergadering zit ze Prinsjesdag voor en gaat ze over de goedkeuring van koninklijke huwelijken.

Politieke primaat
Voor de kandidaatstelling van het Kamervoorzitterschap heeft Timmerman lang na moeten denken. ‘Het was geen meisjesdroom, zoals bij mijn collega aan de overkant (voorzitter Tweede Kamer Gerdi Verbeet, red.).’ Inmiddels voelt ze zich in haar element. ‘Als ik ergens voor kies, ga ik er 200 procent voor. Wat dat betreft kan ik een tanker zijn.’ De afgelopen vier jaar heeft ze flink huisgehouden in de senaat. ‘Er moest veel gebeuren. Mensen vragen zich af wat wij anders doen dan een beetje reflecterend achterover hangen in die groene bankjes. Ik heb de fundamenten gelegd voor een grotere zichtbaarheid van de Eerste Kamer.’ Zo heeft Timmerman ervoor gezorgd dat er een jaarverslag wordt uitgegeven, de contacten met de provincies zijn aangehaald en de website wekelijks wordt ververst met de uitkomsten van de vergaderingen.

Politieke primaat
Timmerman denkt niet dat haar vrouw-zijn een rol heeft gespeeld bij haar benoeming. ‘Maar ja, zeker weten doe je dat niet. Des te meer reden om hard te werken.’ Van mannelijke collega’s hoort ze weleens dat de vrouwelijke hand in de organisatie opvalt. ‘Ik probeer fricties tussen personen altijd op te lossen en heb geregeld dat mensen na avondvergaderingen nog even bij elkaar gaan zitten.’

Politieke primaat
Volgens Maas eindigen de vergaderingen op tijd sinds Timmerman aan het roer staat. ‘Vrouwen zijn daar wat harder in.’ Maas is in de loop der jaren terughoudender in het aanduiden van verschillen in kwaliteiten tussen vrouwen en mannen. ‘Het heeft ons niets opgeleverd, je blijft altijd het bijzondere beestje.’ Van den Broek is uitgesprokener. ‘Ik denk dat de inzet en trouw bij vrouwen groter zijn. Toen ik fractievoorzitter was, ging ik naar alle vergaderingen. Ik deed nooit alsof ik hoofdpijn had.’

Krankzinnig

Krankzinnig
Vanaf begin jaren tachtig is er een stijgende lijn in het aantal senaatsvrouwen: in 1980 waren er tien, in 1981 vijftien, in 1986 zeventien en in 1991 negentien, in 1995 weer zeventien en in 1999 negentien.

Krankzinnig
De terugval in 1995 werd veroorzaakt door het geringe aantal vrouwen in de CDA-fractie (vier van de negentien) en vooral in die van de VVD (twee van de drieëntwintig). Van den Broek was destijds een van de twee vrouwelijke VVD-senatoren.

Krankzinnig
‘Dat was wel erg magertjes. Er is toen ingegrepen door het bestuur, door bewust te zoeken naar topvrouwen. Daarna bestond 40 procent van de fractie weer uit vrouwen.’

Krankzinnig
Maar een om en om-systeem, zoals de PvdA hanteert bij het samenstellen van de kandidatenlijst, ziet ze niet zitten. ‘Het is absurd, je wordt niet beoordeeld op je capaciteiten, maar op je vrouw-zijn. Het is slecht voor de emancipatie en de waarde van vrouwen.’ Meulenbelt noemt het ritssysteem ‘dogmatisch’, Böhler ‘formalistisch’ en Baart ‘krankzinnig’. Baart: ‘Je moet op kwaliteit selecteren, wat heb je aan een excuustruus?’

Krankzinnig
Wel zijn de vrouwen het erover eens dat ze met te weinig zijn in de senaat. Maas: ‘Het is ook een kwestie van gewenning. We zijn allemaal gewoontedieren, mannen in hoge posities benoemen opnieuw mannen. Die beelden moeten nog verschuiven. Dat gaat niet vanzelf, daarom is om en om een mooi drukmiddel.’

Krankzinnig
Timmerman: ‘Bij de selectie krijg ik vaak op het laatste moment een telefoontje of ik nog capabele vrouwen weet. Er moet een structureel beleid gevoerd worden om meer vrouwen binnen te halen.’ Van den Broek maakt zich niet al te veel zorgen. ‘Vrouwen hebben nog een tijdje nodig om bij het aanrecht vandaan te komen, steeds meer zullen zich kandidaat gaan stellen.’

Krankzinnig
Opvallend is dat behalve Böhler geen van de vrouwen van tevoren had nagedacht over het senatorschap. Ze zijn allemaal benaderd door een partijgenoot. Meulenbelt: ‘Ik zou nooit op het idee zijn gekomen, ik wist nauwelijks wat het werk inhield.’

Krankzinnig
‘Ik dacht dat je veel ouder moest zijn en meer levenservaring moest hebben’, zegt Timmerman. Ook Böhler is gevraagd, maar zij had zelf al bedacht dat ze een actievere rol in de politiek wilde voeren. ‘Door mijn werk kom ik veel met wetgeving in aanraking. Ik wilde van binnenuit invloed erop uitoefenen. En naast het werk in de Eerste Kamer kan ik het advocatenvak blijven uitoefenen.’

Krankzinnig
In de nieuwe senaat, die eind deze maand wordt gekozen, zit geen enkele vrouw meer een fractie voor. Diana de Wolff heeft zich inmiddels teruggetrokken. Maar blijft Timmerman wel het roer in handen houden? ‘Dat is afwachten’, zegt ze. Met een glimlach: ‘Ik heb wat met dit instituut.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.