Vrouwen doden na kalm beraad

De angst voor gifmengsters is van alle tijden. Vrouwelijke criminelen wekken een griezeleffect op. Want vrouwen horen onschuldig te zijn....

ELLEN DE VISSER

VIER JAAR geleden schoot Jackie (33) haar vriendin neer omdat die vreemd ging. Ze kreeg zes jaar wegens poging tot doodslag. 'De verkeerde tijd, het verkeerde moment en de verkeerde woorden', is het enige dat ze kwijt wil.

Linda (33) zit twee jaar uit voor winkeldiefstallen en inbraken. Ze werd al vier keer eerder veroordeeld, voor dezelfde delicten. Haar criminele gedrag, vertelt ze, heeft alles met haar harddrugsverslaving te maken. 'Ik heb nooit getippeld, daar voelde ik me te trots voor, dus moest ik op een andere manier aan mijn dope komen.' In de gevangenis is ze afgekickt, na vijftien jaar heroïne-en cocaïneverslaving.

Jackie en Linda verblijven in vrouwengevangenis Amerswiel, die begin vorig jaar werd geopend in het Noordhollandse Heerhugowaard. Amerswiel is een van de drie gevangenissen voor langgestrafte vrouwen. Meer zijn er vooralsnog niet nodig. Vorig jaar hoorde de politie ruim tweehonderdduizend mannelijke verdachten, tegenover dertigduizend vrouwen. Onder de ruim negenduizend gedetineerden die in Nederlandse gevangenissen zitten, zijn slechts vierhonderdtwintig vrouwen. 'Vrouwen blijven in crimineel gedrag ver achter bij mannen', zegt Bernadette van Dam, directeur van Amerswaart dr C. Rutenfrans, die in 1989 promoveerde op een proefschrift over criminaliteit en sexe. 'Misdaad is niet rolbevestigend. Vrouwen horen onschuldig te zijn. Daarom wordt er zoveel ophef over gemaakt als een vrouw met een mannelijke handlanger een benzinepomp overvalt of als een meisjesbende argeloze voorbijgangers in elkaar slaat.'

Vrouwelijke criminelen wekken ook een zeker griezeleffect op, zegt hij. 'Waarom wordt er zo verontrust gereageerd op het bericht dat vrouwen in Ruanda aan de genocide hebben meegedaan? Dat heeft te maken met angst. Het is vergelijkbaar met de angst voor gifmengsters. Die is van alle tijden.'

Toch lijkt er in de criminele achterstand voor vrouwen langzaam verandering te komen. Uit cijfers van het CBS blijkt dat het aantal vrouwelijke verdachten de laatste tien jaar met 4 procent is gestegen. Ook de aard van de door vrouwen gepleegde delicten verandert. Vrouwen begaan nog steeds hoofdzakelijk vermogensmisdrijven, waarvan winkeldiefstal het grootste deel uitmaakt. Maar het aantal geweldsmisdrijven en overtredingen van de opiumwet onder vrouwen is de laatste jaren meer dan verdubbeld. Gaan vrouwen in de criminaliteit mannen achterna?

Een gevolg van de emancipatie, zo lijkt de meest voor de hand liggende verklaring. Vrouwen en meisjes zijn de afgelopen decennia veel zelfstandiger en onafhankelijker geworden. En als ze hun mannetje staan op school, op de arbeidsmarkt en in de kroeg, dan ook in het criminele circuit. De Amerikaanse Frida Adler voorspelde halverwege de jaren zeventig zelfs de opkomst van een nieuw soort female criminal. Vrouwen zouden even gewelddadig worden als mannen.

Maar die link tussen emancipatie en criminaliteit blijkt achterhaald door de feiten, weet antropologe Carolien Bouw, verbonden aan het SISWO, het instituut voor maatschappijwetenschappen. 'Delinquente vrouwen hebben vaak traditionele opvattingen over de rol van de vrouw. Andersom belanden vrouwen die worden aangesproken door feministische opvattingen het minst in het criminele circuit.'

De invloed van de emancipatiebeweging geldt alleen voor winkeldiefstallen. Dat waren lange tijd exclusieve vrouwendelicten, simpelweg omdat winkelen een vrouwenaangelegenheid was. Nu steeds meer mannen boodschappen doen, worden meer mannen dan vrouwen voor winkeldiefstal opgepakt.

In de essaybundel Gevangen vrouwen van Nemesis, tijdschrift over Vrouwen en Recht, die geheel aan vrouwencriminaliteit gewijd is, betoogt criminologe J. Junger-Tas, verbonden aan de Universiteit Leiden, dat de oorzaak van de toenemende delinquentie onder vrouwen veel meer gezocht moet worden in een complex van maatschappelijke ontwikkelingen. De verminderde sociale controle op meisjes, de groeiende participatie van vrouwen in alle geledingen van de samenleving en vooral: de toenemende druk van de overheid op vrouwen om in het eigen onderhoud te voorzien.

Meisjes moeten langer doorleren. Dat plaatst hen in dezelfde positie als jongens, schrijft Junger-Tas: 'zelfstandig, maar onbeschermd.' Bijstandsmoeders moeten steeds meer in het onderhoud van het gezin voorzien. 'De gevolgen hiervan kunnen zijn dat vrouwen hun socialiserende rol onvoldoende kunnen waarmaken en dat ze evenals mannen hun toevlucht zullen zoeken in alcohol, drugs en criminaliteit.'

Opmerkelijk genoeg zien lang niet alle deskundigen reden om naar oorzaken te zoeken. Want is de stijging van het aantal criminele vrouwen wel zo dramatisch? 'De cijfers fluctueren te veel om van een echte trend te spreken', zegt Bouw. Het aantal verdachte vrouwen schommelde de laatste tien jaar tussen 2800 en 3000. In 1994 nam het aandeel van vrouwen in het totaal aantal verdachten voor het eerst sinds jaren zelfs weer af.

Criminologe Renée Römkens, verbonden aan de Universiteit Utrecht, wijst erop dat het aantal criminele vrouwen weliswaar geleidelijk stijgt, maar dat het aantal mannelijke delinquenten veel sneller toeneemt. 'Je kunt goochelen met cijfers', zegt ze. 'Het ligt er maar aan welke boodschap je wilt brengen. Als je de tijdsspanne groot genoeg maakt, kun je een dramatisch verhaal schrijven over vrouwen die steeds crimineler worden. Maar met dezelfde cijfers kun je ook benadrukken dat er weinig verandert.' Vrouwen blijven vrouwen, concludeert Römkens. 'Criminaliteit blijft hoofdzakelijk een mannenaangelegenheid.'

Verklaringen over het grote verschil in criminaliteit tussen mannen en vrouwen lopen uiteen. Vrouwen zijn fysiek zwakker en minder intelligent en dus ongeschikt voor het begaan van misdaden. Vrouwen nemen minder deel aan de strijd om het maatschappelijk bestaan, waardoor zij minder zijn blootgesteld aan de daaraan inherente spanningen. Vrouwen zijn stabieler en minder agressief. Vrouwen stellen minder hoge eisen en schikken zich eerder in het onvermijdelijke.

Rutenfrans concludeert in zijn proefschrift dat het verschil in criminaliteit te maken heeft met vaststaande verschillen tussen de seksen. Mannen zijn gericht op variabiliteit en dominantie, willen graag afwijken van het gemiddelde. Vrouwen zijn gericht op stabiliteit en relaties en hechten aan het gemeenschappelijke, kenmerken die de neiging tot crimineel gedrag afremmen. 'Voor vrouwen is het onhandig om crimineel te zijn', legt Rutenfrans uit. 'Mannen hanteren een hit-and-run strategie, vrouwen gokken meer op een lange termijn perspectief. Criminaliteit past daar niet in.'

Gedetineerde Jackie heeft een eenvoudiger verklaring. 'Vrouwen nemen minder risico', zegt ze. 'Een vrouw die verslaafd is, zal eerder een eenvoudige diefstal plegen dan het Grenswisselkantoor overvallen. Vrouwen trekken ook het land leeg, maar anders. Ze denken meer na.'

Die houding bepaalt volgens Römkens ook het relatief geringe aantal geweldsmisdrijven en levensberovingen onder vrouwen. 'Vrouwen zijn zich meer dan mannen bewust van de gevolgen van hun daden voor anderen. Als ze het criminele pad op gaan, zoeken ze meestal naar een manier die anderen zo min mogelijk kwetst. Mannen zijn onverschilliger. Geweld is voor hen vaak simpelweg een middel.'

Het betekent wel dat vrouwen, àls ze iemand om het leven brengen, bijna drie keer zo vaak voor moord worden veroordeeld als mannen die doden. 'Het lijkt erop dat vrouwen, als ze dodelijk geweld plegen, dat relatief vaker dan mannen na kalm beraad doen. Althans lijken te doen', schrijft Römkens in Nemesis.

In haar boek Fatale liefde, over mannen en vrouwen die hun partner doodden of daartoe een poging deden, legt Alice Fuldauer uit hoe dat komt. Als vrouwen doden, doden ze meestal hun man of ex-man, vaak na jarenlang door hem te zijn mishandeld. En ze doden, uit gebrek aan lichaamskracht, dan meestal wanneer hij weerloos is (in slaap of dronken) of na overleg met een derde. Dat komt berekenend over.

Hoewel vrouwen veel minder en vaak minder ernstig crimineel gedrag vertonen, blijken zij vaak zwaarder gestraft te worden en vaak voor minder ernstige delicten te worden vastgezet dan mannen. Die strenge behandeling dateert van de laatste jaren en heeft volgens gedetineerde Linda te maken met de groeiende gevangeniscapaciteit voor vrouwen. 'Vroeger was er minder plek voor vrouwen en dus kwamen ze er vaker af met een voorwaardelijke straf of een geldboete.' Bovendien is de rechter of de officier van justitie steeds vaker een vrouw. En die straffen veel strenger, weet Linda. 'Toen ik de eerste keer voor moest komen, bekende ik 62 inbraken en kreeg ik maar drie maanden voorwaardelijk. Maar de laatste keer zag ik het al toen ik de rechtszaal in kwam: een vrouwelijke officier, shit! En inderdaad, dat heb ik gemerkt.'

Directeur Van Dam van Amerswiel betwijfelt of het nut heeft criminele vrouwen achter hoge muren en prikkeldraad op te sluiten. 'Onder vrouwen zijn amper beroepscriminelen en relatief weinig plegers van zware geweldsmisdrijven', zegt ze. 'Vrouwen recidiveren ook veel minder dan mannen. Alleen de vrouwen die verslaafd zijn, die zien we steeds terug.'

Vrouwen ontsnappen ook minder, weten Jackie en Linda. 'Vrouwen denken meer vooruit. Zo van: ja maar, als ik ontsnap, dan word ik gezocht, dan kom ik op de telex. En dan ben ik natuurlijk zo weer terug.' Linda wijst op de gele bakstenen muren om het complex. 'Toen we hier pas zaten, stonden die muren er nog niet. We hadden zo het industrieterrein op kunnen lopen. Niemand van ons kwam ook maar op het idee.'

Jackie: 'Geen vrouw zal ooit de messen uit de keuken bij een bewaarder op de keel zetten. Als hier eens een aardappelschilmesje weg is, wordt er direct groot alarm geslagen. Maar dat zit dan altijd gewoon tussen de schillen in de afvalbak.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden