Vrouwen die blijven

Hyperberoemde vrouwen, die ontbreken natuurlijk niet in het mooi vormgegeven naslagwerk van historica Els Kloek. Maar ook: regentessen en landvoogdessen met ingewikkelde kapsels, dievegges, toverkollen, al die muzen en minnaressen. Zo blijf je urenlang bladeren.

Els Kloek: 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis

Vantilt; 1.556 pagina's; € 39,50.


Eerlijk is eerlijk: de meesten van de 1001 vrouwen in dit enorme naslagwerk over vrouwen uit Nederlandse geschiedenis kende ik niet. Of ik kende ze alleen als straat (Louise Went, Lizzy Ansingh), kookboek (Cornelia Wannée), standbeeld (Het vrouwtje van Stavoren), onderwerp van een schilderij (Hendrickje Stoffels), stipendium (Charlotte Köhler), ingezonden-brievenschrijfster (Henriette Boas), als iemand met de wonderlijke titel 'Dra.' (Maartje Draak), of alleen als zeer katholieke meisjesnaam (beschermheilige Cunera, met wie het boek opent).


Natuurlijk, er staan ook hyperberoemde vrouwen in 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis van Els Kloek. Anne Frank bijvoorbeeld, het pubermeisje dat met haar dagboek wereldwijd een onverslijtbaar symbool werd voor de Holocaust. Of Aletta Jacobs, de eerste, dappere vrouw die het mannenbolwerk van de universiteit betrad, en de eerste vrouwelijke arts. Maar evengoed is De Zangeres Zonder Naam wereldberoemd in Nederland. Niemand die haar niet kent.


En dan zijn er nog al die Jacoba's, Isabella's, Anna's en Margaretha's die we kennen uit slaapverwekkende geschiedenisboeken op school. Vrouwen met ingewikkelde kapsels, korsetachtige jurken en eivormige gezichten, die het weliswaar brachten tot vorstin, regentes of landvoogdes, maar die zo'n positie verworven door huwelijk of geboorte - geen kunst. Toch blijken ze boeiend, die regerende vrouwen.


Zij hadden wat de meeste vrouwen van de Middeleeuwen tot diep in de 20ste eeuw nauwelijks hadden: macht en aanzien. En misschien ook niet altijd wilden, want de stilzwijgende eis aan vrouwen was toch dat ze, ook al werden ze beroemd en hadden ze evidente talenten, vooral heel gewoon bleven en het moederschap en huisvrouwschap minstens zo belangrijk vonden. De meesten voegden zich naar die eis.


Een boek met als titel 1001 mannen uit de Nederlandse geschiedenis is ondenkbaar. De officiële geschiedenis, zoals die wordt onderwezen - die van oorlogen, zeeslagen, wetenschap, politiek en kunst - is grotendeels een mannenzaak; vrouwen speelden slechts in de marge een rol. Als ze zich al publiekelijk roerden, als schrijfster bijvoorbeeld, werden ze alsnog gemarginaliseerd in de naslagwerken. In de jaren zeventig van de vorige eeuw kwam de belangstelling voor vrouwengeschiedenis op gang, maar, zo schrijft historica Els Kloek in haar inleiding, er was vooral belangstelling voor groepen vrouwen, en dan vooral voor 'onderdrukte' groepen, niet voor opmerkelijke individuen.


Het is een inhaalslag, dit boek, en dit hele project onder leiding van Els Kloek, die zich haar hele werkende leven al bezighoudt met vrouwengeschiedenis. Ze deed het niet in haar eentje maar met een redactie, ruim driehonderd auteurs en vele medewerkers (en het publiek, dat via crowdfunding een vrouw kon 'adopteren'). Het project omvat meer dan dit boek. Het boek met 1.001 leesbare en informatieve biografietjes van overleden vrouwen (laatste is de in 2005 overleden politica Karin Adelmund) is het vervolg op een groots project, dat al zeven jaar loopt: het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland. Op die site zijn nog meer levensbeschrijvingen te vinden dan in het boek. En voor wie nóg dichter bij de beschreven vrouwen wil komen, via voorwerpen, kunstwerken en afbeeldingen, loopt er bij Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam nu een tentoonstelling.


Wie was beroemd genoeg om in dit overzicht terecht te komen? Daarover is Els Kloek in haar inleiding bondig, maar niet heel duidelijk. De twee inhoudelijke criteria waren 'prestatie en/of reputatie'. Bij het eerste kan een redactie knopen doorhakken, maar reputatie? Het lijkt vooral een kwestie van toeval of er iets is overgeleverd van een vrouwenleven. Vrouwen die in de archieven belandden door een maatschappelijke functie, of door een vergrijp, vrouwen die zelf schreven of over wie geschreven werd, of die vereeuwigd werden door de beroemde schilders, maken een beduidend hogere kans op de eeuwigheid.


Vandaar ook de overmacht aan vrouwen, in alle eeuwen, in de categorieën 'kunst' en 'adel en elite'. En al die vrouwen die de muze, minnares of vrouw van een beroemde man waren - zouden, over een eeuw of zo, ook de minnaars en echtgenoten van grote vrouwen in een naslagwerk terechtkomen? Pas in de 20ste eeuw zijn bijna alle vrouwen op eigen kracht beroemd. Dan druppelen ze ook binnen in de categorieën 'wetenschap', 'pers en media', 'maatschappij en emancipatie' en 'sport'.


Moreel hoogstaand of briljant hoefden de kandidaten niet te zijn. Ook de weduwe Rost van Tonningen veroverde een plaatsje, net zoals vele gifmengsters, toverkollen en dievegges. Jannetje Theunisdr. uit de 16de eeuw haalde de kolommen doordat ze 36 kinderen baarde, Princesse Pauline louter omdat ze in de 19de eeuw een bezienswaardige dwerg was. Opmerkelijk veel vrouwen die beroemd werden, zijn trouwens gescheiden en de meerderheid is kinderloos. Dat kan geen toeval zijn. En dan zijn er nog de 'vrouwen in mannenkleren'. Een avontuurlijke maar tragische categorie: alleen als man leek het leven hun leuk.


Zo blijf je urenlang bladeren, opzoeken en lezen. Eén ongemakje daarbij, of eigenlijk twee: de biografietjes zijn ondertekend met initialen en bij grote afbeeldingen verwijzen cijfers naar lemma's. Als je wilt weten wie iemand is, of wie iets heeft geschreven, moet je voortdurend bladeren. Heel onhandig met dit bijna kubusvormige, prachtig door Irma Boom vormgegeven boek.


1001-vrouwen.nl

Expositie in Bijzondere Collecties, Oude Turfmarkt 128 Amsterdam; tot en met 20 mei.


vrouwenlexicon.nl


10 TOPVROUWEN (DE KEUZE VAN ALEID TRUIJENS)

Hella S. Haasse

De beste Nederlandse schrijfster van de vorige eeuw en ons grootste literaire exportproduct. Ten onrechte nooit gerekend tot de Grote Drie (dat waren Hermans, Reve, Mulisch), zelfs niet als Grote Vierde (dat was Wolkers). Maar het is Haasse die in het buitenland - haar werk is in vele talen vertaald - het grootste succes heeft. Auteur van een schitterend en veelzijdig oeuvre, dat ten onrechte wordt afgedaan als braaf. Liefhebster van moord- en spookverhalen.


Annie M.G. Schmidt

Motto: Doe nooit wat je moeder zegt. Zelf deed ze dat, een sneu, dik kind, heel lang wel. Brak los bij het vrolijke naoorlogse Parool. Zonder Pluk, Minoes, Otje, Abeltje en duizenden versjes was de Nederlandse kinderliteratuur niet half zo goed. Haar laconieke humor, haar spot met het gezag en nooit voorspelbare rijm zijn niet te imiteren. Altijd 8 gebleven, zei ze zelf. Dat was de drijfveer; ze was niet héél dol op kinderen.


Fiep Westendorp

Annie? Dan óók Fiep, die Schmidts werk weergaloos illustreerde. Legde een wereld aan emotie in twee wipneuzige zwarte silhouetjes. Haar schrikachtige honden en katten zijn hartveroverend, net als haar tuttige meubeltjes. Volwassenen zijn zelfingenomen en lelijk: plomp of schriel, met onderkinnen of kinloos. Dankzij Westendorp weten zelfs kinderen die nooit een boek lezen wie Jip en Janneke zijn, van hun Hema-tandenborstel.


Renate Rubinstein

Liet zich laatdunkend uit over het feminisme, maar was wel one of the boys in dé intellectuele kringen in de jaren zestig tot negentig. Schreef als Tamar geselende columns in Vrij Nederland. Hooghartig, doordraverig en tegendraads. Eén uitglijdertje: ze verdedigde, ook toen ze beter wist, de oplichter Weinreb. Na haar dood liet ze een sappig bommetje uiteenspatten: Mijn beter ik, over haar geheime relatie met Simon Carmiggelt, 'de meest getrouwde man van Nederland'.


Christine Wttewaall van Stoetwegen

'Freule' leek haar voornaam. Voornáám was ze, deze CHU-politica, een krakend deftige dame. Alleen al die beginletter van haar achternaam, een middeleeuwse 'UU'. Studiegenootje van prinses Juliana. Toch was ze een rebel. Tot schrik van haar partijgenoten stemde ze voor een onafhankelijk Indonesië. Ze pleitte voor gelijke beloning van mannen en vrouwen. In 1971 posteerde ze zich met een vosje om de hals tussen de hippies op de Dam om jonge kiezers te werven.


Mata Hari

Stoer, bloedmooi wijf, met een fascinerend beroep: spionne. Geknipt filmpersonage, onverslijtbaar icoon. Mannenverslindster, naamgeefster aan parfums, sigaretten en bordelen. Eigenlijk heette ze Greetje, een meisje dat sensueel kon dansen. Of zij in de Eerste Wereldoorlog echt informatie doorspeelde aan de Duitser is nooit opgehelderd. Wel kreeg ze daarvoor, 41 jaar oud, de kogel.


M. Vasalis

Beste Nederlandse dichteres van de vorige eeuw. Heette Margaretha Leenmans en werd Kiek genoemd. Haar werk is leesbaar en diepzinnig tegelijk. Ook mensen die nooit gedichten lezen kennen regels als 'Zoveel soorten van verdriet,/ ik noem ze niet.' Na drie bundels verklaarde ze Vasalis dood; ze vond haar werk niet goed genoeg. Kort voor haar dood dichtte ze weer: 'Ik oefen als een jonge vogel op de rand/ van 't nest, dat ik verlaten moet.'


Alida Bosshardt

Goedlachse weldoenster, vriendin van al wat leeft. Beter bekend als 'Majoor', al bracht ze het bij het Leger des Heils tot luitenant-kolonel. Stapte - 'Hálloooo, jongens en meisjes!' - tegen sluitingstijd rokerige spelonken vol dronken lieden binnen en wist aan iedereen een Strijdkreet te slijten. Was bevriend met de lesbische caféhoudster Bet van Beeren, kwam op voor homoseksuelen, maar vond toch dat homoseksualiteit niet Gods Bedoeling was.


Anna Bijns

Groot dichteres, die de Antwerpse rederijkers in de 16de eeuw veruit overtrof en beroemder was, hoewel ze als vrouw geen lid mocht worden. Schreef kunstige refreinen, waarin ze haar Schepper bezong, maar ook snerend de tijdgeest ontleedde. Schold graag de 'Luterschen' verrot. Het huwelijk was in haar ogen slavernij. Toch smachtte ze, vergeefs, naar een lieve minnaar.


Eva Besnyö

Mensenfotograaf. Krotbewoners én jetset. Maakte de allermooiste foto's van kinderen. Zag schoonheid in bouwketen, havens, fabrieken en fanfares. Joods meisje uit Boedapest. Vluchtte uit Berlijn voor de nazi's , belandde in Nederland en moest onderduiken. Ooit suggereerde ze haar buurjongetje om te gaan fotograferen; dat werd Robert Capa. Besnyö portretteerde ook zichzelf, als bokkig meisje met dansende paardenstaart, de mooiste foto in dit boek.


CROWDFUNDING

Achter in 1001 Vrouwen staan de namen van degenen die een vrouw in het boek 'adopteerden' en de uitgave via crowdfunding mogelijk maakten. Sommigen adopteerden iemand die buiten de selectie viel, onder wie het Meisje van Yde (een in Drenthe gevonden veenlijk), de caféhoudster en motorrijdster Bet van Beeren, de verzetsstrijdster en sociaal advocate Lau Mazirel, en de schrijfster Dirkje Kuik, die werd geadopteerd door boekwinkel Savannah Bay.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden