Vrouwelijke politiechef trotseert patriarchaat

De Taliban sloegen een gat in haar carrière. Maar sinds begin dit jaar is Jamila Bayaz de eerste vrouwelijke chef bij de Afghaanse politie.

Districtschef Jamila Bayez inspecteert de politiebasis in Kabul. Beeld anp

Wie Jamila Bayaz aan het werk ziet, merkt aan niets dat zij uitzonderlijk is: de eerste vrouwelijke districtschef bij de Afghaanse politie.

Gedienstig legt een mannelijke medewerker een stapel papieren op haar bruinhouten bureau. Gezeten naast de Afghaanse vlag en onder het portret van president Hamid Karzai neemt kolonel Bayaz de documenten een voor een diagonaal door en zet telkens efficiënt haar handtekening.

In alle hoeken van het kantoor staan vazen met grote bloemen. Is dan daaraan misschien de vrouwelijke hand te herkennen? Nee hoor, zegt de commandant, bij wie alleen de zwarte sjaal, losjes om het hoofd, afwijkt van het gebruikelijke uniform met pantalon. 'Die stonden hier al, ze zijn nog van mijn voorganger.'

Ook uit wat Bayaz zegt, blijkt een behoefte zo gewoon mogelijk te zijn. 'Werken met mannen is gemakkelijk', zegt ze bijvoorbeeld. 'Als ze goed is opgeleid, hoeft een vrouw geen problemen te hebben.'

1 procent vrouw

Zelf studeerde de 50-jarige politievrouw criminologie en kwam - 32 jaar geleden al - bij de recherche terecht. Later werkte ze bij de douane en de rechterlijke macht. De Taliban sloegen een gat van vijf jaar in haar carrière. Een nare episode, hoewel ze alle tijd had voor haar vijf kinderen.

Maar ook nadien bleef de promotie waarop ze recht meende te hebben uit. Tot de nieuwe, als vrouwvriendelijk bekendstaande minister van Binnenlandse Zaken, Mohammad Omar Daudzai, haar begin januari bij zich riep. Sindsdien is ze chef van een van de tien politiedistricten van Kabul - istrict no. 1, niet het geringste. Het presidentieel paleis valt eronder, ministeries, banken en drukke markten.

'De misdaad is al gedaald sinds mijn aantreden', zegt Bayaz. 'We hebben een criminele bende opgerold.' Haar houding van niets-aan-de-hand is misschien barre noodzaak in een omgeving waar wel degelijk iets aan de hand is: vrouwen komen nauwelijks aan de bak bij de Afghaanse Nationale Politie (ANP). Uit diverse rapporten blijkt hoe groot de obstakels zijn voor politievrouwen in de patriarchale Afghaanse samenleving.

De cijfers spreken voor zich. Van de gehele politiemacht is slechts 1 procent vrouw: ruim 1.500 van de 157 duizend.

Wel is er vooruitgang. Met buitenlandse steun is de ANP de afgelopen jaren fors uitgebreid en vrouwen hadden daar - begonnen bij praktisch nul - hun aandeel in. Vrouwenrechten en de opbouw van een politiemacht zijn twee prioriteiten voor Afghanistans donoren. In het fenomeen 'politievrouwen' komen beide mooi samen. In 2024 moet het aantal vrouwen zijn toegenomen tot 10 procent van het korps.

Jamila Bayaz districtchef bij de Afghaanse politie Beeld AP

Radeloze weduwen

Een ambitieuze doelstelling, want de problemen zijn legio. In twee rapporten - van Oxfam Novib en onderzoeksinstituut APPRO in Kabul - worden ze opgesomd. Een greep:

- Vrouwen zijn over het algemeen lager opgeleid dan hun mannelijke collega's.

- De meeste politievrouwen werken op lage posities.

- De kansen voor vrouwen worden ondermijnd door gebrek aan faciliteiten als lockers, aparte toiletten en uniformen.

- Als vrouwen al promotie krijgen, is dat vaak op papier: een hogere rang en hoger salaris, zonder de bijbehorende verantwoordelijkheden (wat weer leidt tot gemopper onder mannelijke collega's).

- Het politiekorps heeft in Afghanistan een slecht imago. De geruchten over 'morele ontaarding' van politievrouwen weerhoudt vooral hoger opgeleide vrouwen ervan te solliciteren.

De geruchten worden gevoed door handtastelijkheden van mannelijke dienders. 'Politievrouwen lijden onder seksuele intimidatie en misbruik door collega's en meerderen', zegt Floortje Klijn van Oxfam Novib. 'Ze hebben te maken met weerstand binnen en buiten het korps. Vaak vinden hun eigen families het politiewerk onwaardig voor vrouwen.'

Maar zonder vrouwen bij de politie, zegt ze, is het voor vrouwen onmogelijk op te komen voor hun rechten. Een verkrachting aangeven is al moeilijk genoeg, maar je verhaal doen bij een mán in uniform is bijna ondenkbaar.

'Vaak is een baan bij de politie een laatste middel, uit financiële noodzaak', zegt Daphne Lodder van EUPOL, de eenheid van de Europese Unie die de Afghaanse politie en justitie adviseert. 'Maar met alleen radeloze weduwen zullen de streefcijfers niet gehaald worden.'

Onder de 1.500 politievrouwen zijn nogal wat secretaresses en schoonmaaksters, zegt Lodder. 'Doordat ze de kans niet krijgen iets anders te doen, maar ook doordat sommigen het wel best vinden. Ze staan op de loonlijst en verder geen gedoe.'

Veel politievrouwen werken bij de 'Familie Respons Eenheden', die huiselijke conflicten moeten oplossen. Directe aanleiding voor bemoeienis van de politie is vaak een klacht van de vrouw over mishandeling door haar echtgenoot. Schering en inslag in Afghanistan. De vrouwen van de familie-eenheid in district 1, Shapeiri Rassoli en Fahima Hamdard, beseffen dat ze het topje van de ijsberg te zien krijgen.

'De cultuur is zodanig dat problemen bij voorkeur in de familie worden opgelost', zegt de 40-jarige inspecteur Rassoli. Dat is ook de aanpak van haar eenheid: verzoening tussen man en vrouw. Echtscheiding is in Afghanistan voor vrouwen een vreselijk traject. 'Pas als er open wonden of botbreuken zijn, schakelen we justitie in.'

Tv-serie Commissar Amanullah, waar een voruw een hoge politiepost bekleedt. Beeld Beeld uit serie

Vrouw als held

Afghanistan heeft al twee jaar kunnen wennen aan een vrouw op een hoge politiepost. In 2012 zond Ariana TV het eerste deel uit van de tv-serie Commissar Amanullah. De commissaris is een man (dat dan weer wel), maar de echte held is het onverschrokken hoofd van de recherche: een vrouw. De rol wordt gespeeld door Saba Sahar, tevens regisseur. Commissar Amanullah kwam tot stand met steun van EUPOL en Duitsland, dat een hoofdrol speelt in het trainen van de Afghaanse politiemacht. In de serie bestrijdt Sahar terroristen, krijgsheren en drugsbaronnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden