Vrouw van de rekening

Het bestaan is niet makkelijk voor Catelijne Bosman die met haar gezin van 80 euro per week moet rondkomen. Met de documentaire over haar leven wil ze laten zien dat ze echt geen Tokkie is.

Voor de derde keer in twee dagen staat Catelijne (37) radeloos voor de pinautomaat in Amsterdam-Noord. Ook deze keer krijgt ze er geen geld uit, haar leefgeld (80 euro per week) is niet overgemaakt naar haar rekening. Dat betekent: geen boodschappen voor Catelijnes gezin, bestaande uit haar ex-man Chris en kinderen Giovanni (13), Romy (11), Milan (8), Zoë (5) en Sem (3). Schijnbaar opgewekt groet Catelijne nog een buurtgenoot, maar thuis stort ze huilend in: 'Het staat er wéér niet op. Ik kan er niet meer tegen, echt niet.'


In haar huis in de Mussenstraat in Amsterdam-Noord kijkt Catelijne Bosman deze woensdagochtend op de televisie naar haar huilende zelf. De beschreven scène komt uit de documentaire De rekening van Catelijne, een film over, inderdaad, Catelijne Bosman: een bijstandsmoeder uit de Vogelbuurt in Amsterdam-Noord, die met vijf kinderen en 40 duizend euro schuld uit de problemen en de armoede probeert te komen. De film is gefinancierd door de gemeente Amsterdam, samen met bedrijven en fondsen die met de film meer aandacht willen vragen voor de armoedeproblematiek, en gaat aanstaande zondag in première in het Eye filminstituut.


De film over haar eigen leven ziet Catelijne vandaag voor het eerst, in het bijzijn van makers Ester Gould en Sarah Sylbing, armoederegisseur Hetty Vlug van de gemeente Amsterdam en wethouder Freek Ossel, die verantwoordelijk is voor het Amsterdamse armoedebeleid. Voorafgaand aan de bijzondere voorpremière zegt ze zenuwachtig: 'Het zal vast heel raar zijn om naar mezelf te kijken, want ik ben heel streng voor mezelf.'


Na afloop is ze opgelucht: 'Het viel me heel erg mee. Sommige dingen doen wel een beetje pijn. Je wil toch het liefst dat je een soort Life4U-leven laat zien (het zondagse kook- en praatprogramma van Carlo Boszhard en Irene Moors, red.), maar zo is het bij mij natuurlijk niet. Ik heb een zwaar leven, maar hopelijk zie je ook een vrouw die er alles aan doet een fijn huishouden te hebben voor haar kinderen.'


Als kijker volg je de dagelijkse worsteling van Catelijne. Er is weinig geld en het huis is te klein voor het gezin van zeven, waardoor zoon Milan op een matras in de woonkamer slaapt waar de rest van de familie tot laat tv kijkt. Catelijne deelt met haar jongste zoon een bed. Maar er zijn ook veel liefdevolle momenten, als ze met haar kinderen oude foto's bekijkt, of een toetje met aardbeien eet aan tafel. Om haar zorgen te vergeten, gaat ze af en toe hardlopen langs het IJ.


Giovanni

Catelijnes gezin was vijf jaar geleden ook al onderwerp van een documentaire van Gould en Sylbing. Die film, getiteld 50 Cent, draaide om haar oudste zoon Giovanni (toen 8) en liet zien hoe hij het wist te rooien in een gezin met weinig geld en weinig structuur. Het stoere, vrolijke, roodharige straatjongetje Giovanni is inmiddels een dwarse puber van 13 jaar. Het is niet zo goed met hem verlopen. Regelmatig is hij met de politie in aanraking gekomen, hij gaat al bijna een jaar niet meer naar school en verschanst zich op de bovenverdieping van het kleine huis in Noord. Bureau Jeugdzorg overweegt hem uit huis te plaatsen. Giovanni wil niet meer worden gefilmd.


Met Catelijne gaat het iets beter. Althans: ze probeert er het beste van te maken. Ze is weg bij haar gewelddadige tweede man (de vader van de jongsten, Zoë en Sem ). Haar ex-man Chris (de vader van Giovanni, Romy en Milan) slaapt tegenwoordig bij hen in huis op de bank. Hij is er vooral voor de veiligheid, want de criminele vriendjes van Giovanni vallen het gezin soms lastig. Catelijne zegt in de film: 'Ik voel me niet veilig in deze buurt: elke ruit in dit huis is wel eens kapot geweest.'


Dat het lastig is haar kinderen op het rechte pad te houden, blijkt wel uit de scène in de documentaire waarin de 8-jarige Milan bij de Dirk van den Broek klappen krijgt van een paar jongens die 15 cent van hem willen afpakken. Milan (8) mept van zich af en zegt thuis: 'Ik wilde hem helemaal geen bloedneus slaan.' Ook daarom wil Catelijne per se weg uit Amsterdam-Noord, met hulp van de woningbouwvereniging probeert ze een ander huis te regelen.


Ze heeft niet getwijfeld opnieuw haar eigen moeizame leven als onderwerp te laten dienen voor een film. Zoals ze het zelf zegt: 'Mensen hebben enorme vooroordelen over bijstandsgezinnen. Ik wil laten zien dat ik niet die Tokkie ben die in een huis zit met baby's in de sigarettenrook en veel drank en geschreeuw. Maar ik loop wel tegen problemen op. Mijn leven is zwaarder dan ik zelf weleens besef. Dat zie ik in de film, aan die wallen onder mijn ogen en aan dat verbeten koppie van me. Als ik met deze film de mensen die het voor het zeggen hebben iets kan leren, zodat ze het beter kunnen maken voor gezinnen zoals de mijne, dan ben ik blij. Dan kan ik zo mijn steentje bijdragen aan de maatschappij.'


Catelijne ('Ik ben waarschijnlijk half Surinaams') is als baby geadopteerd door een gezin in Landsmeer. Ze groeide erg beschermd op, met een oudere pleegbroer en een adoptiezusje uit Indonesië. Haar biologische moeder overleed op haar 18de. Met haar pleegouders heeft ze een sterke band, ze komen geregeld langs met kleding en cadeautjes voor de kinderen. Op haar 16de vertrok Catelijne als 'op hol geslagen puber' naar Amsterdam. Tijdens het uitgaan ontmoette ze Chris met wie ze, achteraf bezien veel te snel, drie kinderen kreeg.


Hel

De rekeningen voor huur, water, licht en gemeentebelastingen verdwenen de eerste jaren in de kast, zo ontstonden grote schulden. Met de komst van haar tweede man Dennis kwamen er meer problemen. Ex-man Chris ging om de hoek wonen en Giovanni trok bij hem in, hij kon het helemaal niet vinden met de nieuwe, gewelddadige vriend van zijn moeder. Over die periode zegt Catelijne: 'Het was een grote hel. Er was huiselijk geweld, zoals geestelijk als fysiek. Als iemand steeds maar zegt dat het jouw schuld is, ga je dat geloven. Hulp zoeken durfde ik niet.'


Spiegel

In die periode is de eerste documentaire 50 Cent gefilmd. Catelijne heeft de film pas twee keer gezien, zo vreselijk is ze er de eerste keer van geschrokken. 'Die film werkte als een grote spiegel, echt verschrikkelijk confronterend vond ik het, om mezelf zo te zien. Ik zei tegen mezelf: Cat, je zit diep in de ellende. Wat heb ik mijn kinderen toen in een rotsituatie geduwd. Kinderen hebben recht op rust, daar heb je helemaal geen geld voor nodig, om dat voor elkaar te krijgen. Als ik zie hoe Giovanni op straat zwierf en tot laat in de nacht geweldspelletjes speelde op een matras in de woonkamer, dan breekt mijn hart in tienduizend stukjes. Ik doe nu zo mijn best het anders te doen. Met mijn kleintjes ga ik naar het park, ik lees ze voor. We eten hier altijd netjes aan tafel. Ik weet zeker dat dat in 80 procent van de gezinnen in de Vogelbuurt nooit gebeurt.'


Wethouder Freek Ossel (onder meer verantwoordelijk voor Wonen en Wijken en Armoede) is zeer geïnteresseerd in het bataljon instanties dat Catelijne bijstaat.


Ossel maakt aantekeningen terwijl zij opsomt: een bewindvoerder voor de schuldsanering, een voogd van Bureau Jeugdzorg, een gezinscoach van de opvoedpoli, een psycholoog. Ossel heeft de eerste documentaire ook gezien. Over De rekening van Catelijne zegt hij na afloop tegen haar: 'Je bent nu veel meer in charge. Dat vind ik een groot verschil met de vorige film. Van sommige zaken word ik triest. Maar hoe jij met je kinderen omgaat op de goede momenten, dat is mooi om te zien.'


Ossel heeft ook een kritische vraag. 'Ik bedoel het niet beschuldigend', zegt hij, 'maar de vraag kwam in mijn hoofd op en ik zou het niet eerlijk vinden hem niet te stellen. Je ex-man Chris is heel belangrijk, hij helpt je, maar het kan nog beter. Als ik jou zo hopeloos bij de pinautomaat zie staan, denk ik: Chris, ga naar de Albert Heijn om vakken te vullen, dáár help je je gezin mee. Waarom werkt hij niet?'


'Hij heeft nog een duwtje in de rug nodig', zegt Catelijne. 'Er is nu zo veel onrust in huis, er is zo veel gedoe rond Giovanni, er is steeds iets dat hem tegenhoudt om werk te gaan zoeken.' Zelf staat ze soms 's ochtends vroeg op de pont, tussen mensen met 'slaperige hoofden en nette kleren aan' op weg naar hun werk. Dan denkt ze: 'Nog heel even en dan hoor ik daar ook bij.'


Catelijne wil graag werken, als de omstandigheden dat weer toelaten. Haar droom: een huisje in een rustig dorp als Landsmeer met een moestuin, en een eigen cateringbedrijfje waar Giovanni later ook zal kunnen werken.


Maar eerst maar eens naar de première van haar eigen film, zondag. Catelijne vindt het spannend. 'Het ergste zou ik het vinden als mensen mij zouden afschilderen als slechte moeder, die niet goed is voor haar kinderen. Maar iedereen die zo negatief oordeelt, nodig ik uit een dagje met me te ruilen.'


Extra: Première

De documentaire De rekening van Catelijne gaat zondag 29 april om 18.30 uur in première in het EYE filmmuseum. Na afloop is een vraaggesprek met Catelijne en de makers, geleid door Chris Keulemans (oud-directeur van de Balie). De rekening van Catelijne is een film van Ester Gould (links op de foto), Sarah Sylbing (rechts, zij deden regie en productie) en Frithjof Kalf (camera en montage). De premièrevoorstelling is uitverkocht, maar de Volkskrant mag nog twee kaartjes weggeven.


Belangstelling? Mail naar: v@volkskrant.nl.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden