Vrouw van 13 miljoen

De Zweedse bestsellerschrijfster Liza Marklund was in Amsterdam, sprak over haar werk en het geheim van het succes van de Zweedse thriller. Wat maakt deze misdaadromans zo bijzonder?

Vrouwelijke karakters in thrillers vindt ze 'seksueel neutraal', geen echte vrouwen. Daarom verzon schrijfster Liza Marklund naar eigen model misdaadverslaggeefster Annika Begtzon, de 'helemaal niet zo aardige hoofdpersoon'.


Liza Marklund (1962, Pålmark, Noord-Zweden) is de vrouw van 13 miljoen: zo veel thrillers verkocht ze in dertig landen. In Nederland zijn al 300 duizend boeken van haar hand verkocht. Ze schrijft in dezelfde maatschappelijke traditie als haar collega's Henning Mankell en Stieg Larsson. Met Larsson deelt ze de interesse in de duistere kanten van Zweden. En net als Mankell schrijft ze over de relatie tussen het 'paradijselijke' Zweden en de rest van de wereld.


Er is wel een groot verschil tussen Marklund en de andere twee Zweedse moordschrijvers. Marklunds vaste hoofdpersoon heet Bengtzon in plaats van Wallander of Salander: en is vrouw.


Annika Bengtzon is geen superspeurder, maar een moeder die varkenshaasjes met cantharellensaus kookt. Teken van leven speelt zich voor een groot deel af op de grens van Kenia en Somalië, waar een Zweedse diplomaat wordt gekidnapt. Naast schrijfster is Marklund onderzoeksjournalist, krantencommentator en ambassadeur van Unicef. Vanavond, in de KRO-detectivemaand, is een van haar boekverfilmingen te zien: Studio Sex. Ze was in Amsterdam om haar nieuwe boek Teken van leven te promoten.


Is het belangrijk voor u om de wereldproblematiek aan de kaak te stellen?

'Ik schrijf over wat me interesseert. En ik put uit de werkelijkheid, want die is altijd veel erger dan alles wat je kunt bedenken. Een verhaal wordt ook beter als het realistisch is, als het echt zo had kunnen zijn. Maar ik wil het liefst een goed verhaal vertellen. Ik had al jaren het plan om Thomas te laten vermoorden. Maar ik verklap niet of dat ook echt gebeurt.'


Hij is een Zweedse diplomaat en de man van Annika Bengtzon, het hoofdkarakter in al uw thrillers. Had u een hekel aan Thomas?

'Nee zeg, hij is een van mijn favoriete karakters. Maar wel een klootzak. Trouwens, niet dat Annika zoveel beter is...'


Annika is een opvallende vrouw. Ongepolijst, keihard, maar ze huilt ook wat af.

'In het misdaadgenre bestond in de jaren negentig geen hoofdpersoon waarmee ik me kon identificeren. Vrouwen in thrillers waren single, zonder kinderen en leefden in een zooi. Er gebeurde wel allerlei narigheid met ze, maar ze werden nooit verkracht.


'Het waren eigenlijk geen vrouwen, daar kwam het op neer. Seksueel neutraal. Maar ik was niet zo en mijn vriendinnen ook niet. We hadden een man, kinderen, een baan en deden ons best om elke dag eten op tafel te zetten en vaker seks te hebben.


'Ik wilde iemand die meer op mij leek. Ze moest juist geen rolmodel zijn. Annika heeft karaktertrekken die vrouwelijke hoofdpersonen niet mogen hebben. Ze is helemaal niet aardig. Ze haat haar moeder, huilt veel, werkt te veel. Ze kookt, althans dat probeert ze, doet de was en houdt vreselijk veel van haar kinderen. Ze is een mens.


'Ik ben vroeg begonnen met schrijven. Op mijn 8ste al over een meisje dat Annika heet en achter juwelendieven aanzat. Ik ben vlak bij de poolcirkel opgegroeid in een huisje in het bos, en heb mijn hele jeugd weinig anders dan bomen gezien. Er lag ook nog eens acht maanden per jaar sneeuw. Daarom leefde ik helemaal in mijn imaginaire wereld. Het was een uitweg om niet gek te worden.


'Ik heb ook altijd van misdaadromans gehouden. Wij groeiden op met Sjöwall en Wahlöö, het Zweedse stel dat zulke baanbrekende thrillers heeft geschreven. Ik wist niet eens dat er andere literatuur bestond.


Vrouwenmishandeling en huiselijk geweld vormen een terugkerend thema in uw boeken, net als bij Stieg Larsson.

'Dat is een blinde vlek in Zweden. Jaarlijks worden 27 duizend vrouwen mishandeld. Die cijfers zijn sinds de jaren zeventig vrijwel niet veranderd. Ze zijn hetzelfde als de Spaanse cijfers, maar als in Spanje een vrouw door haar man wordt gedood, is het een nationaal trauma, terwijl je bij ons blij mag zijn als zo'n bericht het nieuws haalt. Ik vind dat fascinerend. Waarom willen wij daar niets van weten? Zweedse wetten werken zelfs tegen dat er iets aan vrouwenmishandeling wordt gedaan. Daar schrijf ik over in Teken van leven. Niet gelogen.'


Je hoort vaak de vraag: Waarom komen er zo veel thrillers en spannende series uit de Scandinavische landen? De BBC zond er zelfs een documentaire over uit.

'Ik heb daar veel over nagedacht. Ik denk dat het hem zit in het contrast tussen de perfecte, vredige maatschappij en het kwaad, een moord. Het witte canvas met de zwarte vlek. In de 'perfecte' maatschappij tekent misdaad zich veel helderder af. Ik was een paar jaar terug in een grote boekwinkel in Buenos Aires op zoek naar een misdaadroman. Nergens te vinden. Ik vroeg waar hun misdaadsectie was.


Antwoord: 'Wij lezen dat soort dingen niet.' Toen viel het me ook op aan de Argentijnse bestsellerlijst. Romans, politieke biografieën, porno zelfs, maar geen misdaad. Ik denk dat er voor een bloeiende thrillercultuur een stabiele democratie moet zijn. En vrede en welvaart. Pas dan willen mensen over misdaad lezen. Ik ben veel in Kenia en Somalië geweest. Daar werd me vaak gevraagd:


'Wat voor werk doe je?'


'Ik schrijf thrillers.'


Stilte.


'Waarom?', vroegen ze. Nee, het is voor hen niet te begrijpen.


'Ik denk dat er voor een bloeiende thrillercultuur een stabiele democratie moet zijn. Pas dan willen mensen over misdaad lezen. In Zweden hebben we vrede sinds 1809, toen Rusland Finland van ons afpakte. Zweden heeft niet deelgenomen aan de beide Wereldoorlogen, we hebben nooit een burgeroorlog gehad en er is maar een klein beetje terrorisme. Wij zijn waarschijnlijk het vredigste land ter wereld.'


In die BBC-documentaire kregen ook de donkere winters de schuld van het enorme Zweedse thrilleraanbod.

'Het klimaat en het troosteloze landschap zijn zeker karakters op zich. Ik realiseer me ineens dat in Kenia de hemel hoog en ver weg is, omdat je dicht bij de evenaar zit. Dicht bij de poolcirkel voelt het alsof de hemel veel dichterbij is, bijna op je neerdrukt. Misschien speelt dat ook mee.'


Kan het zijn dat Scandinavische thrillers in Nederland goed verkopen omdat Scandinaviërs op Nederlanders lijken?

'Dat kan heel goed. De Amerikaanse Karin Slaughter verkoopt ook goed bij jullie. Ik denk omdat haar thrillers heel maatschappelijk en 'Scandinavisch' zijn. Ze schrijft veel over het contrast tussen arm en rijk.'


U heeft in 2010 samen met de Amerikaanse misdaadreus, James Patterson, een thriller geschreven. De eerste keer dat u op nummer 1 stond van The New York Times Best Seller List.

'Daar ging het me niet om. Ik verkoop al jaren goed in Amerika. Maar het was een zeer interessante samenwerking. Bij de Scandinaviërs en de Europeanen is het mysterie belangrijk en de puzzel, en de psychologie. Europa is wat literairder ook. De Amerikaanse thriller daarentegen heeft nauwelijks uitgewerkte karakters en sfeer, nauwelijks 'achtergrond', dat remt de vaart van het verhaal te veel af. Daar heb ik veel met James, over gepraat. We hebben geleerd van elkaars tradities.'


In Nederland zijn nu voor het eerst de tv-verfilmingen van uw boeken te zien.

Wat vindt u daarvan?

'Die zijn van goede kwaliteit. Ik heb meegelezen met de scripts. Tien jaar heb ik mogelijke verfilmingen tegengehouden. Dan kwam er weer zo'n grote Zweedse producent: 'Wij weten waar het publiek van houdt. We doen een happy end en maken van Annika een huisvrouw.' Tot Yellow Bird aanklopte, van de Larsson- en Mankell-verfilmingen. Die kunnen het wel. De hoofdrolspeelster Malin Crépin vind ik fantastisch. Ze heeft de moed om lelijk te zijn en is scherp en kwetsbaar tegelijk.'


Teken van leven, Liza Marklund (uitgeverij De Geus) Studio Sex, (22 juni) Nederland 2, 20:30 uur


VOLKSLIED

Liza Marklunds thriller Teken van leven heeft als Zweedse titel Du gamla, du fria, 'Gij oud, gij vrij', de eerste regels van het Zweedse volkslied. Het Zweedse elftal, behalve Zlatan Ibrahimovic, zong het nog drie keer hoopvol op het EK. Voor Marklund zijn het geen trotse regels maar staan ze voor 'de oude, vrije wereld, Zweden, tegenover de nieuwe, onvrije wereld, Afrika, en wat de ene met de andere wereld te maken heeft'. In Teken van leven legt de Nigeriaanse Frieda het uit: 'Zweden zijn zo strikt met hun arbeidswetgeving en loonafspraken, maar alleen als het om hun eigen mensen gaat. De arbeidsvoorwaarden voor de naaisters in de textielfabrieken in Azië kunnen jullie geen bal schelen. Alles draait om jullie eigen comfort.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden