Vrouw, averechts

Ze is contactgestoord, geobsedeerd door haar werk en ze laat haar familie steeds zitten. Dus, bij het derde seizoen van The Killing, volgende week op dvd: waarom dwepen zoveel kijkers toch met antivrouw Sarah Lund?

'Bij binnenkomst riep ik meteen: 'Oh my God, hoe kom je zo dun?' Ze vertelde dat ze al elf jaar verslaafd is aan nicotinekauwgom. Die gebruikt ze sinds ze stopte met roken bij haar eerste zwangerschap. Daarna spraken we over hoe het is om alleenstaande moeder te zijn. Lezers van vrouwenbladen smullen daarvan. Het is dat ik niet meer tijd had, anders had ik haar zeker gevraagd wie de knapste man op de set was. Bij het afscheid omhelsde ze me.'


Terwijl het verkeer langzaam vastloopt richting het centrum van Kopenhagen, praat de journalist van het Engelse vrouwenblad in de taxi opgewonden over de ontmoeting die hij zojuist had. Deze vond plaats in Soborg, een klein plaatsje op tien kilometer van de Deense hoofdstad. In de grijze, weinig tot de verbeelding sprekende studio's van de Deense publieke omroep sprak de internationale pers de cast van The Killing. Het derde seizoen van de detectiveserie wordt nu uitgezonden op de Deense en Britse televisie, 1 december verschijnt de dvd-box in Nederland.


Het is wellicht moeilijk voor te stellen, maar de vrouw die zo enthousiast over haar moederschap spreekt, lachend over haar nicotinekauwgomverslaving vertelt en bij het afscheid de interviewers steevast hartstochtelijk aan de borst drukt, is Sarah Lund. Of beter gezegd: Sofie Grabol (44), de Deense actrice die al zes jaar de contactgestoorde inspecteur Sarah Lund speelt. Het contrast tussen het personage en de actrice is zo groot als het contrast tussen het donkere, regenachtige Kopenhagen van The Killing en het kleurrijke, vriendelijke Kopenhagen dat nu voor de file ligt.


Het is een klassieke fout om het karakter van de personages te projecteren op de acteurs die de rollen spelen, maar bij Grabol is die fout nu eenmaal snel gemaakt. Lund verwierf de afgelopen jaren een cultstatus onder de fans van de serie. De ultieme bevestiging daarvan was de gastrol in Absolutely Fabulous, waarbij Edina droomt dat de detective op de kenmerkende, onverstoorbare wijze haar slaapkamer inspecteert. Het Britse dagblad The Independent nam Sarah Lund vorig jaar op in het lijstje van 'de tien mensen die de wereld veranderden'. Niet de actrice Grabol, nee: haar personage veranderde de wereld volgens de krant. Lund had namelijk een nieuwe standaard voor de vrouwelijke protagonist gesteld.


Dat is opmerkelijk, maar het opmerkelijkst is nog wel het feit dat ze überhaupt tot heldin kon uitgroeien. Sarah Lund is namelijk de slechtste partner, dochter en moeder die je je kunt wensen. Ze laat haar vriend zitten op het moment dat ze naar Zweden zouden verhuizen om daar samen een bestaan op te bouwen. Als haar moeder hertrouwt, vertrekt ze zonder toelichting van de bruiloft. Ze is niet het type moeder dat haar zoon na schooltijd opvangt met thee om bij te praten over de dag. Ze is sowieso nooit thuis. Ja, 's nachts even, als ze na thuiskomst gedachteloos drie happen neemt uit een pan die al zeker twee dagen buiten de koelkast moet staan.


De Britse misdaadschrijver David Hewson, die The Killing 'verboekte', zei het onlangs in een interview wat stelliger: 'Feitelijk is Lund een psychopaat, als je er klinisch tegenaan kijkt. Ze is impulsief, denkt niet na over de consequenties van haar daden, houdt geen rekening met de mensen in haar omgeving. Ze is monomaan en totaal geobsedeerd door de moord.'


En toch leef je met haar mee als ze weer met een pistool in de aanslag een donkere ruimte in rent - gek genoeg weet ze nooit een lichtknopje te vinden. Of als haar meerderen haar weer wantrouwen en tegenwerken in het onderzoek. Het is de paradox van Sarah Lund: je houdt van haar, terwijl je weet dat ze de mensen om haar heen pijn doet door altijd maar voor haar werk te kiezen.


Eerder die middag zet Grabol in de grijze verhoorkamer een flesje water aan de mond en drinkt het in een keer leeg, gevolgd door een 'aaaah'. Ze drukt twee nicotinekauwgoms uit een pakje en steekt knauwend van wal. Het daglicht dat door het raampje schijnt, is een studiolamp. Het interview vindt plaats op de set van The Killing.


Gevraagd naar de aantrekkingskracht van Lund, zegt de actrice: 'We weten eigenlijk maar weinig van haar. Daarom blijft ze fascineren.' Ook Grabol weet niet alles van het personage, terwijl ze de geestelijk vader en hoofdschrijver Toren Sveistrup hielp bij het vormgeven van haar rol. 'Er zijn vragen die ik bewust nooit heb gesteld. Ik weet bijvoorbeeld niets over haar jeugd. Haar karakter leren we kennen door de manier waarop ze met haar werk omgaat, dat definieert haar.'


De achtergrond van Lund is zo geheimzinnig mogelijk gehouden. Daar hoort ook kaal acteerwerk bij. 'In de eerste afleveringen moest ik daar erg aan wennen', zegt Grabol. 'Ik wist goed hoe ik haar wilde spelen, maar het lukte nog niet. De rollen die ik vroeger speelde waren altijd emotioneel. Zelfs als ik vroeg of iemand een pot suiker door wilde geven klonk dat al dramatisch.'


Het werd een sport om zo veel mogelijk spel weg te laten. 'Als acteur plak je normaal gesproken steeds meer op het personage, zoals tics of gewoontes. Hoe meer nuances hoe beter, is de gedachte. Bij haar deden we het tegenovergestelde. De lach die je in de eerste aflevering nog ziet, heb ik snel afgeleerd.'


Toch moeten er buiten het mysterieuze meer kenmerken zijn die Lund tot cultheldin maken. In welke zin is ze te bewonderen? Oké, ze heeft moed, maar tegelijkertijd is ze niet in staat tot communicatie of affectie. Ze laat haar familie steeds zitten en leidt een eenzaam leven. In haar werk trekt ze volledig haar eigen plan en brengt daarmee zichzelf en haar collega's in gevaar.


Zo opgesomd is ze niet alleen een antiheldin, maar ook een antivrouw. Hoewel Grabol de motoriek afkeek bij haar mannelijke collega's, is ze niet per se mannelijk. Ze is eerder het negatief van de vrouw die in vrouwenbladen het ideaal is: de immer goedlachse, communicatieve carrièrevrouw die ook genoeg tijd heeft voor twee kinderen en een labrador. De vrouw die beste vriendin is van haar moeder en altijd passende lingeriesetjes draagt. De vrouw die 's avonds ook nog even een gebraad uit de oven tovert en op mooi servies presenteert. En ben je zo niet, dan bieden de vrouwenbladen op zijn minst de handvatten om zo te worden.


Het fascinerende aan Lund is niet zozeer dat ze dit allemaal niet is, maar vooral dat ze er zo duidelijk vrede mee heeft dat ze dit allemaal niet is. Ze voelt geen behoefte te veranderen of zich te verantwoorden over haar leefwijze. Ze is no-nonsense, en eigenlijk is dat best een keer fijn.


Neem het feit dat ze geen prater is. Zowel in het eerste als tweede seizoen wil de partner met wie ze het onderzoek doet meer over haar persoonlijke leven weten, vooral als ze samen in de auto zitten op weg naar een verdachte of slachtoffer. Lund blijft dan stoïcijns op de weg letten, knippert drie keer met haar ogen, en begint dan over het onderzoek. 'Wij leven naar de normen', zegt Toren Sveistrup, hoofdschrijver van de serie. 'Jij stelt vragen, ik geef antwoord. Maar zo werkt het bij haar niet. Ze wil het onderzoek oplossen, dat is het enige waarmee ze bezig is.'


Doordat ze sociaal onhandig is, voelt de kijker ook met haar mee, denkt Torleif Hoppe, een van de andere twee schrijvers. 'Ze is aardig, maar heeft geen sociale vaardigheden. Als kijker krijg je medelijden met haar. Ze kan niet meekomen in deze wereld, alleen als ze met dood en verderf bezig is.'


Naast medelijden speelt ook herkenning mee, zegt de schrijver. Vooral als het gaat om de omgang met haar familie. 'Zelfs al ben je een goede ouder, denk je altijd dat je het beter zou kunnen doen. Dan is het fijn om te zien dat het bij Lund tien keer erger is.' De serie is ogenschijnlijk humorloos, maar het ongemak leidt vaak tot een klein lachje bij de kijker. Hoppe: 'Ze is zo overdreven onhandig, dat het bijna komisch is. Ze is een clown, daar sympathiseren mensen graag mee.'


Het meest opvallende aan Lund als antivrouw is nog wel haar voorkomen. Dat bestaat vrijwel altijd uit een spijkerbroek en gebreide visserstrui, nauwelijks make-up en het vette haar in een dun staartje. Lund ziet eruit alsof ze zo uit bed is gerold en nog net haar tanden heeft gepoetst.


Sofie Grabol, die tijdens het gesprek steeds haar shirt omhoog hijst om haar beha te bedekken, is ook in deze zin het tegenovergestelde van haar personage: ze draagt een strakke broek, diep decolleté en hoge laarzen. 'Dat is acteren voor mij', zegt ze. 'Je parkeert jezelf en je ijdelheid, en je wordt iemand anders. Hoewel niet veel bekend is over Lund, zijn drie dingen zeker: ze is niet sociaal, stelt haar werk boven alles en ze heeft altijd die trui aan. Het is een sterk kostuum, het zegt iets over haar compromisloze karakter.'


Die antivrouwelijke eigenschappen maakten Lund een icoon van de vrouwenzaak. Dat gaat zover dat een Brits parlementslid de BBC onlangs berispte dat de omroep niet meer vrouwen als Lund op tv brengt. Het beeld dat Deense televisiemakers van vrouwen laten zien, is volgens de Labour-parlementariër 'positiever en realistischer', zo tekende The Guardian op uit haar mond. In andere commentaren op de serie vallen de woorden feminisme en postfeminisme vaak.


Grabol is even stil als wordt gevraagd of Lund een feministisch icoon is. 'Misschien', antwoordt ze uiteindelijk. 'Maar het is nooit mijn bedoeling geweest. Ik wil geen voorbeeld stellen voor hoe vrouwen zich moeten gedragen. Ik ben alleen geïnteresseerd in dit karakter in psychologische zin.' Ook hoofdschrijver Sveistrup benadrukt dat hij het zo niet heeft bedoeld, maar kan zich er wel iets bij voorstellen: 'Ze past zich niet aan de verwachtingen van de maatschappij aan, vooral in klassiek vrouwelijke zin.'


De Deense acteur Morten Suurballe, die de rol van politiecommissaris Brix speelt in de serie, verbaasde zich de afgelopen jaren over de feministische bespiegelingen. 'Ik vond het overdreven dat The Independent haar uitriep tot een van de mensen die de wereld veranderde. Hallo, het is een personage uit een serie, het is televisie, dacht ik.' Hij ging te rade bij vrienden en familie, en kwam tot een conclusie: 'Het feminisme is hier in Scandinavië al verder dan in bijvoorbeeld Groot Brittannië. Daar hadden ze nog geen gezicht van het nieuwe feminisme, dus dat werd Lund.'


Het personage is vooral een icoon van de tegenstrijdigheden in de moderne emancipatie, zegt Janet McCabe, onderzoekster televisiegeschiedenis aan Berkbeck, Universiteit van Londen. Zij schreef een artikel over de betekenis van de Deense protagonisten voor het emancipatiedebat. 'The Killing en de andere Deense series hebben een Scandinavische benadering van gelijkheid. Succesvolle vrouwen zijn overal: in het parlement, gemeentehuis en het politiebureau, waar Lund de beste moordinspecteur is. Dat hebben zij bereikt op basis van hun kennis en kunde. Het feit dat ze vrouw zijn, doet niet terzake.'


Tegelijkertijd is er op het politiebureau geen sprake van omstandigheden die een gezonde werk-privébalans mogelijk maken, zoals flexibele werktijden. McCabe: 'Dat verklaart meteen ook waarom zij de enige vrouw in het team is. Er is geen gezonde balans, en dat leidt ertoe dat familie zich van haar verwijdert.'


Lund representeert iets dat nog nauwelijks op tv is vertoond, stelt de onderzoekster. 'Ze deelt weliswaar kenmerken met eerdere vrouwelijke rechercheurs en detectives - zoals het wantrouwen van Cagney van Cagney & Lacey (1982-1988), een kind naast een drukke baan zoals Lacey, de empathie met het slachtoffer waardoor ze alles doet om de zaak op te lossen zoals Jane Tennison in Prime Suspect (1991-2006) - maar het feit dat zij al deze eigenschappen combineert, maakt het personage veel complexer.'


Dat blijkt ook uit de tegenwerking die ze krijgt, vindt McCabe, van zowel haar familie als van haar meerderen. Bij de start van het derde seizoen lijkt ze gezwicht voor die druk. Ze solliciteert op een bureaubaan bij de politie, en woont eindelijk in een eigen appartement. 'We wilden haar veranderen', zegt Grabol. 'De kijkers houden van de oude Sarah Lund, maar je moet het publiek nooit geven wat het wil. Dan wordt het routine.' Bovendien kon het personage niet zo hulpeloos blijven als aan het einde van seizoen twee. Grabol: 'Ze had alles verloren, zat op een totaal dieptepunt. Het is niet vreemd dat een vrouw van in de veertig op een gegeven moment denkt: laat iemand anders de wereld maar redden.'


En dus zien we haar in de eerste aflevering van het derde en laatste seizoen ietwat onwennig een gebraad uit de oven halen en neerzetten op een keurig gedekte tafel. Ze zoekt contact met haar zoon en toont af en toe wat emotie. De nieuwe Sarah Lund; de ontknoping is nog ver weg, maar het zou zomaar eens haar ondergang kunnen zijn.


'TREK JE WEL JE TRUI AAN'

In elk gesprek, artikel en interview over The Killing duikt-ie op: De Trui. Er werd de afgelopen jaren zo veel gesproken over de visserstrui van de Faröer Eilanden, het permanente kostuum van Lund, dat actrice Sophie Grabol het kledingstuk zelfs een beetje zat werd. Iemand van de communicatie suggereerde dat ze de trui ook op de persdag aan moest trekken. 'Moet ik de interviews dan ook als Sarah Lund doen', vroeg ze. Grabol: 'Moet je voorstellen dat je hier Lund interviewt. Daar zou echt niets uitkomen.'


HOE MAAK JE EEN SUCCESVOLLE SERIE? TIPS VAN SCHRIJVER SOREN SVEISTRUP

1. Ken het recept, en doe het anders

'Alle series die ik op televisie zag, leken op elkaar: er was een moordenaar, en een heldin op hoge hakken. Ze losten de zaak op, en eindigden in een bar. Ik vond dat nep en voorspelbaar, dus wilde ik iets anders. Ik dacht ook: dat kunnen wij beter. The Killing is ontstaan in reactie op deze series.


'Het grappige is dat wij nu weer andere series inspireren. De chefs van de BBC zeiden tegen me: we hadden The Killing graag zelf bedacht. Je moet vooral niet te snel tevreden zijn met het eigen werk. Wij willen de serie ook steeds veranderen. Het is makkelijk om over verschillende seizoenen soortgelijke scènes te maken, maar uiteindelijk is dat dodelijk.'


2. Betrek acteurs bij het schrijven

'Hier zijn andere schrijvers en regisseurs misschien terughoudender in, maar ik vind het prettig om mijn acteurs bij het schrijven te betrekken. Zij kennen het personage nog beter dan ik. Het vereist zelfvertrouwen om voor tien acteurs te gaan zitten en te zeggen: dit is het, vertel me wat je denkt. Ik beloof niets, maar ik wil het wel graag horen. Soms moet ik ze bedanken voor hun kritiek, en laat ik het toch zoals het was. Je moet ook overtuigd kunnen zijn van wat je zelf hebt geschreven.


'Ik discussieer vooral met Sofie Grabol over haar rol van Sarah Lund. Dat doen we op de set, maar we bellen thuis ook vaak van tevoren. In het begin waren mensen verbaasd over onze discussies. Ze zeiden tegen elkaar: 'Het was een goede vergadering, maar ruziën Soren en Sofie altijd zo veel?' Grappig, wij hadden er nooit over nagedacht dat anderen dit als ruzie zouden kunnen interpreteren.'


3. Schrijf tijdens de opnames (of juist niet)

'Ik schrijf tijdens het opnameproces, aflevering voor aflevering. Het is ontstaan uit een manco: ik hak moeilijk knopen door, loop eindeloos te denken over scènes. Als ik op de set ben, moet ik wel beslissingen nemen. Blijkbaar gebeurt er veel in mijn hersenen als ik het woord actie hoor. Een pluspunt is dat ik direct kan zien of dingen werken. Is dat niet zo, dan kan ik het nog snel veranderen. Ik doe het al jaren zo, en kan het nu dus in mijn voordeel gebruiken.


'Toch raad ik het niemand aan. Je hebt altijd het gevoel dat je moet schrijven voor een trein die snel nadert. Dat is stressvol, maar ik kan nou eenmaal niet anders.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden