Vrolijke kermis van woede

Vandaag voegt Amsterdam zich in het rijtje steden met een eigen Occupy-beweging. De opstand tegen Wall Street begon in New York, drie jaar na het uitbreken van de kredietcrisis . 'De mensen zijn bang dat we nooit meer, zoals vroeger, er weer bovenop komen.'

ARIE ELSHOUT

Het was midden september ergens onder de grond in Manhattan. Een niet meer zo'n jonge vent stapt de metrowagen binnen. De passagiers kijken op, alsof ze voelen dat er wat staat te gebeuren. Hij is geen bedelaar, daarvoor is de in spijkerbroek en overhemd geklede man met het half lange maar verzorgde haar te netjes en te nerveus. Hij is ook geen muzikant, daarvoor is hij te serieus. En hij is geen gek, want als hij begint te spreken, houden zijn woorden de aandacht van de immer jachtige New Yorkers vast. Ik ben hier om te verkondigen, zegt hij met de luide stem van een boodschapper uit lang vervlogen tijden, dat even verderop de opstand tegen Wall Street eindelijk is begonnen.

Bij het uitstappen weten we niet dat de man de voorbode is van een beweging die zich in de weken erna over heel Amerika zal uitbreiden, van New York naar zo'n vijftig andere steden. Maar één ding is meteen duidelijk: zijn verhaal raakte zichtbaar een snaar bij de metroreizigers. Dat moet ook de reden zijn dat wat midden juli heel klein begon - met een sexy protestaffiche van een ballerina poserend op het standbeeld van de beroemde stier van Wall Street - zo snel zo groot werd. Alsof de Amerikanen er rijp voor waren en het wachten alleen nog was op het juiste moment en de juiste vorm.

Amerika is in de greep van de stagnatie. De werkloosheid blijft steken op een te hoge 9,1 procent. De economie zit vast in de gevarenzone van een nieuwe recessie. De politiek is niet de oplossing maar het probleem. De president straalt nog slechts onmacht uit. Dat daarom juist nu een actie als Occupy Wall Street (Bezet Wall Street) zoveel weerklank vindt, is niet verwonderlijk. De symboliek van de plek is de zuurstof die de protestbeweging tot leven heeft gebracht en doet groeien.

Vrijbrief voor rooftocht

Wall Street staat voor veel Amerikanen voor alles wat er de afgelopen jaren fout ging. Voor managers die het kapitalisme zagen als een vrijbrief voor een ongekende rooftocht en zichzelf zulke exorbitante miljoenensalarissen en -bonussen toekenden dat ze in geen verhouding meer stonden tot de geleverde prestatie. Voor bankiers die met hun onnavolgbare en onverantwoordelijke financiële gegoochel de crisis van 2008 veroorzaakten. Voor politici die dat lieten gebeuren en de falende bankiers op straffe van nog grotere rampen te hulp moesten schieten met miljarden belastinggeld in plaats van ze in de gevangenis te gooien.

Alle opgekropte woede komt nu, na drie jaar, tot ontlading, met als epicentrum een parkje, om de hoek bij Wall Street. 'Bevrijd gebied' wordt het Zuccotti-park genoemd.

In de schaduw van de wolkenkrabbers kamperen of demonstreren daar zij die behoren tot de 14 miljoen werklozen, de 46,2 miljoen Amerikanen die onder de armoedegrens leven, de 7 miljoen gezinnen die hun huis hebben verloren of de 11 miljoen huishoudens van wie de waarde van hun woning inmiddels lager is dan hun hypotheekschuld.

Al deze miljoenen begrijpen niks van al die miljarden die de vijf grootste banken op Wall Street eind vorig jaar reserveerden voor bonussen aan hun werknemers. Bijna 90 miljard dollar om precies te zijn. Het geeft velen het gevoel dat er iets enorm mis is gegaan de afgelopen decennia in Amerika en dat de ongelijkheid onaanvaardbaar sterk is toegenomen. Dat sentiment resoneert tot in alle hoeken van het land.

'Eindelijk, er gebeurt wat', zegt Audrey, een statige zeventiger die eigenaresse is van een Bed&Breakfast in de Hudson-vallei boven New York.

'Revolutie', zegt een van haar gasten, het volk pikt het niet langer. En hoewel niets, maar dan ook niets bij haar doet denken aan barricades, klinkt er iets hoopvols door bij deze vrouw van een politieman, afkomstig van Long Island.

Het is niet alleen de crisis, het zijn niet alleen kleptomane bankiers en managers. Het zit dieper. Een dag later legt Thomas Wagner, een psychoanalyticus van in de zestig, uit hoe diep. Staand te midden van de demonstranten in het park, ziet hij er met zijn zwarte bril, stropdas, blauw-geruite hemd en kakibroek uit als een surveillerende leraar op een schoolplein. 'We hebben vaker slechte tijden door gemaakt, maar altijd wist Amerika die te boven te komen. We vertrouwden op onze goede scholen en goed opgeleide werknemers. Dat gevoel is weg. China en India kunnen alles maken wat wij maken. Ook zij hebben goede scholen en gemotiveerde studenten. De mensen zijn bang dat we nooit meer, zoals vroeger, er weer bovenop komen.' Wagner: 'Er is paniek'.

Vlakbij zit Diane Dougherty, een gediplomeerd verpleegster, ook van begin zestig. 'Er wordt ons gezegd dat we meer Amerikaanse spullen moeten kopen, maar wat wordt er nog in Amerika gemaakt?' Ze vertelt het verhaal van haar zwager. De hele wereld reisde hij over om vestigingen van Amerikaanse bedrijven op te zetten. Ze waarschuwde hem: straks zijn alle banen verdwenen naar het buitenland. En zo ging het ook, aldus Diane. 'We hebben banen nodig in dit land zelf.' Daarom is zij naar Zuccotti-park gekomen. Ze is geen anarchist. 'We zijn gewone mensen, geen hippe types', zegt ze. Ze wil een stem geven aan de onvrede in de middenklasse en de lagere middenklasse.

Terugval op sociale ladder

Daar is de vrees voor een terugval op de sociale ladder het grootst. Wie zijn baan kwijtraakt, dreigt zijn huis, zijn ziektekostenverzekering en het geld voor de studie van de kinderen te verliezen.

De aanhoudend slechte berichten over de economie maken de stemming er niet beter op. 'Totdat politici echt iets doen aan de wereldeconomie, wees bang', zette The Economist pas op een cover, met daarop een zwart gat, waarin alles verdwijnt. En bang is Middle America, zo blijkt in elk gesprek dat over Occupy Wall Street gaat.

Het hangt sterk samen met de angst voor Amerika's verval. In een televisiedebat tussen de Republikeinse presidentskandidaten was dat deze week de rode draad: 'de paradigmaverschuiving' ontstaan door de opkomst van China en India en de gevolgen die dat heeft voor de gewone Amerikaan. Mitt Romney: 'Amerika moet weer het beste land worden voor mensen uit de middenklasse.'

Op dit moment is 75 procent van de jonge Amerikanen, tussen de 17 en 24 jaar, niet geschikt genoeg voor een baan in de strijdkrachten, omdat zij hun middelbare school niet hebben afgemaakt, een strafblad hebben of lichamelijk niet fit zijn.

Dit cijfer komt uit That Used To Be Us, een boek van columnist Thomas Friedman en professor Michael Mandelbaum. De ondertitel luidt: 'Hoe Amerika achterop raakte in de wereld die het zelf vorm gaf en hoe we terug kunnen komen.'

In het openingshoofdstuk schrijven de auteurs: 'We weten dat elke week in Amerika een politicus zich laat omkopen; dat iemand veroordeeld wordt voor een misdaad die hij of zij niet heeft begaan; dat overheidsgeld wordt verspild dat eigenlijk had moeten worden besteed aan een nieuwe brug, een nieuwe school, of baanbrekend onderzoek; dat veel jonge mensen voortijdig school verlaten; dat jonge vrouwen zwanger worden zonder dat vaders een deel van de zorg op zich nemen; en dat mensen onterecht hun baan of huis verliezen.'

Negatieve staistieken

Om te ontsnappen aan de negatieve statistieken zeggen Friedman en Mandelbaum dat niet naar de Chinezen moet worden gekeken. 'Ons probleem is niet China en onze oplossing is niet China. Ons probleem is wij.' Vervolgens komen ze met voorbeelden van Amerikaanse ondernemers, onderwijsmensen, militaire commandanten en politici, die laten zien hoe het wel moet.

Kan Occupy Wall Street helpen een kentering te bereiken? De beweging is op dit moment vooral een uitlaatklep. De 'Verklaring van de Bezetting' is een samenvatting van zo'n beetje al het wereldleed, variërend van 'corporate America', het Amerikaanse bedrijfsleven, dat regeringen in zijn macht heeft, tot de 'wrede behandeling van talloze niet-menselijke dieren'.

Het protest is een vrolijke kermis, die anarchisten en anti-globalisten verbindt met vakbonden en mensen die debuteren als demonstrant. Er zijn geen leiders, geen eisen, geen doelstellingen. Verkiezingen worden een farce genoemd.

Thomas Wagner ziet het protest als de linkse tegenhanger van de Tea Party. 'Die is een reactie op dezelfde kwalen, maar beantwoordt aan andere symbolen'. De rechtse populisten kregen invloed in de Republikeinse partij. Iets dergelijks moet ook met de Big Bang van de Occupy-beweging gebeuren. Ook die moet zich materialiseren in iets concreets. Wagner: 'Iemand moet deze energie mobiliseren.'

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden