Vroegoude meisjes

De kindertijd wordt korter. Dat geldt vooral voor meisjes. De meesten raken tussen hun 10de en 12de in de puberteit....

ANNIEKE KRANENBERG

JENNEFER (12) heeft haar eigenwijze paardenstaarten appelgroen geverfd. Ze heeft een kwiek soul-loopje en ze houdt van dansen. 'Sex on the beach, come on everybody', zingt Jennefer, terwijl ze de bijbehorende danspasjes maakt. 'Die ken ik van TMF.'

Haar kamer hangt vol posters van de Backstreet Boys, kortweg BSB. Trots laat ze haar nieuwste aanwinst zien: Spice-Girls-deodorant.

Jennefer gaat zondagmiddag winkelen met haar hartsvriendinnen van de Amsterdamse Olympiaschool, Femke (11) en Mennely (10). De middag staat al snel in het teken van de Backstreet Boys. De meisjes kibbelen wie de knapste is, Nick of Brian. Uit elke winkel lijkt een liedje van deze jongensgroep te schallen. Als ze een bekend deuntje horen, gaan de vriendinnen voor de winkel staan en schreeuwen ze keihard naar binnen: 'Backstreet Boys All Right'

Het centrum van Amsterdam heeft veel BSB te bieden. Kaarten, truien, vlaggen, stickers. Alle producten worden bewonderend opgenomen en toegevoegd aan hun reeds omvangrijke verlanglijsten.

Kleding komt op een goede tweede plaats. Femke becommentarieert een tiental jassen met: 'Die wil ik hebben.' Terwijl ze net een nieuwe jas heeft gekregen. Ze wijst een paar schoenen aan van het merk Mags, dat 'helemaal in' is. Haar moeder heeft beloofd dat ze de schoenen van 230 gulden krijgt. De 10-jarige Mennely maakt zich niet druk: 'Ik heb m'n hele leven al merkkleding van mijn moeder gekregen, ze wil het beste voor me.'

En speelgoed? Hooguit een 'echte tamagotchi'. Jennefer: 'Barbies? No way.'

Vijftien jaar geleden speelden meisjes nog tot hun 13de met Barbies. Tegenwoordig ligt de grens bij 10 jaar, zegt Maartje van Osch van kindermarketingbureau KidWise in Amsterdam.

Veel meisjes van 10 zien eruit als opgedofte lolita's, 12-jarigen als pubers met rood punkhaar en skatekleding. De pre-pubermeisjes uit de laatste groepen van de basisschool houden zich niet meer bezig met kinderliedjes en speelgoed, maar met popidolen en snuisterijen als Oilily-bodylotion. Het poëzie-album is vervangen door het 'vriendinnenboekje' waar in plaats van zoete rijmpjes serieuze zaken aan de orde komen, als: 'Wat wil je later worden?'

Zonder Carhart-tuinbroek, een Nike-sweater of Timberland-bergschoenen kunnen de meisjes zich tegenwoordig niet meer op het schoolplein vertonen.

Jongeren raken steeds vroeger in de ban van mode en trends. Bovendien hebben hun ouders meer geld, dat zij over minder kinderen hoeven te verdelen. De commercie speelt daar feilloos op in. Het trendgevoelige kind wordt overspoeld met nieuwe producten.

Ouders kunnen steeds moeilijker 'nee' zeggen. In 1965 zei meer dan de helft van de kinderen nog 'u' tegen hun ouders. Tegenwoordig worden zij opgevoed tot mondige jongens en meisjes, die recht hebben op een eigen smaak. 'Sommigen mogen zelfs meebeslissen over de vakantiebestemming of de nieuwe auto die gekocht wordt', zegt Van Osch. Het schoolplein heeft zich ontwikkeld tot een kleine consumptiemaatschappij. Ook al moeten ze zelf niets hebben van de nieuwste sportschoenen of Spice Girls-prullaria, pa en ma zijn uiterst gevoelig voor het argument 'anders lig ik uit de groep'.

De jeugdcultuur van basisscholieren heeft wel een andere betekenis dan de subcultuur van tieners, zegt Van Osch. Pubers ontwikkelen hun eigen identiteit, terwijl bij leerlingen van de basisschool die psychologische dimensie ontbreekt. Ze imiteren gewoon wat ze op televisie of bij oudere broertjes of zusjes zien.

In de Verenigde Staten is een op de tien kinderen van 11 en 12 overgestapt van sparen op beleggen. In Nederland heeft Telekids een datingshow voor kinderen uit groep 8, de Lipstickshow. 'In Nederland zijn we nog lang niet uitverjongd', zegt marketeer Van Osch.

Femke kijkt juf Els gepikeerd aan. 'Mijn lichaam is iets van mijzelf, dat hoef ik niet aan anderen te laten zien', zegt Femke fijntjes. De juf kijkt bestraffend. Ze vindt dat haar meiden uit groep 8 'zich belachelijk gedragen'. De helft van de meisjes uit haar klas houdt na de gymles haar onderbroek aan tijdens het douchen. Typische puberverschijnselen, vindt de juf.

Femke is 11, maar zou gemakkelijk voor een 13-jarige kunnen doorgaan. Haar lichaam is rijper dan dat van veel andere leeftijdgenootjes. Ze heeft borsten en menstrueert. Een vriendinnetje merkt op: 'Als een meisje al schaamhaar heeft, wordt dat soms doorverteld aan de jongens. En andere kinderen zitten je ook de hele tijd aan te kijken.' Femke knikt heftig: 'Want sommigen hebben nog niets.'

Meisjes in deze leeftijd zijn heel bewust met hun lichaam bezig, zegt ontwikkelingspsychologe en seksuologe Sanderijn van der Doef. Ze werkt bij de Rutgers Sichting en onderzoekt de seksualiteit van kinderen van 9 tot 14 jaar. Van der Doef vindt de reactie van de juf onjuist. 'Zij moet zich niet bemoeien met de schaamtegevoelens van haar leerlingen. Je moet een kind in z'n waarde laten. Een meisje kan het idee hebben dat haar lichaam afwijkt van de norm van de klas. Daarom houdt zij haar onderbroek aan. Ook ouders zullen merken dat de badkamerdeur vaker op slot gaat.'

Volwassenen verwachten van kinderen die er uitzien als pubers dat zij zich ook gedragen als pubers. Voor een kind is dat emotioneel verwarrend, omdat het geestelijk nog niet toe is aan verantwoordelijkheden die bij de puberleeftijd horen. Van der Doef: 'Het lijkt alsof een kind brutaal reageert. En dan zeggen ouders: ''Zie je wel, ons kind begint echt te puberen.'' Self fullfilling prophecy', vindt de ontwikkelingspsychologe.

FEMKE heeft ook al verkering gehad. 'Zo vaak. Toen ik 10 was heb ik voor het eerst getongzoend.' Haar vriendin Mennely trekt een vies gezicht: 'Al dat spuug in je mond.' 'Als je niet kwijlt, heb je dat niet hoor', zegt Femke belerend.

Jennefer heeft nog nooit verkering gehad. 'Ik ben wel verliefd geweest op een jongen. Ik had voor mezelf liefdesbrieven geschreven, maar de juf vond ze. Toen ging ze die brieven in de klas voorlezen. Dat was echt een rare juf, ik stond voor schut. Daarna durfde ik niets meer tegen die jongen te zeggen.'

Omdat Jennefer zo idolaat is van de Backstreet Boys, leest ze elke week de tienerbladen Break Out en de Hitkrant. 'Er staat alleen wel veel seks in. Of dat spannend is?', vraagt Jennefer. 'Nee, die stukjes lees ik nooit.' Wel weet ze dat het over triootjes gaat, en hoe je moet vrijen. Dan aarzelend: 'Het is wel handig om op de hoogte te blijven. Je moet toch weten hoe ''het'' moet.'

Femke is het helemaal met haar vriendin eens. 'De meeste meisjes doen ''het'' al op hun 14de. En als een jongen het dan over ''aftrekken'' heeft, denk je misschien dat hij zijn sokken wil aantrekken.'

Break Out is bedoeld voor tieners. Maar omdat het vol staat met Backstreet Boys en Spice Girls, wordt het blad gelezen door veel jongere kinderen. 'Hij wil haar niet beffen, omdat ze flink naar bedorven vissticks ruikt. En zij schrikt zich dood als ze zijn pinkeltje ziet', begint een reportage. 'Wanda, Dwight, Sven en Ciara over okselhaar, voortijdige zaadlozingen, hangborsten en andere afknappers.'

Volgens psychologe Sanderijn van der Doef draagt het blad een voor kinderen merkwaardige seksuele boodschap uit. 'De gemiddelde leeftijd waarop een meisje voor het eerst met een jongen naar bed gaat, ligt nog steeds rond de 17 jaar. Als je de Break Out leest, krijg je de indruk dat die leeftijd inderdaad bij 14 jaar ligt. Daar vraagt een meisje van 13 bijvoorbeeld hoe ze haar vriendje moet pijpen. Dat geeft andere meisjes van die leeftijd het idee dat ze abnormaal zijn omdat zij dat nog niet hebben gedaan.'

Toch gelooft zij niet dat de Break Out de seksuele ontwikkeling van meisjes ernstig verstoort. 'Als zij lezen over seksuele handelingen, blijven het toch vrij technische begrippen. Ze kunnen zich er niets bij voorstellen. Ze blokkeren het ook, want ze zijn er nog absoluut niet aan toe', aldus Van der Doef. Ouders en leraren zouden Break Out moeten gebruiken voor een serieus gesprek over seks en relaties, vindt zij.

Een jong meisje beleeft een verliefdheid heel anders dan een puber. Een meisje van 10 met hoge hakken en een kort naveltruitje probeert niet sexy te zijn, zegt cultureel-antropologe Suzanne Kuik, die voor haar onderzoek enige tijd in groep 6 van een basisschool doorbracht. 'Ze wil alleen leuk gevonden worden door haar klasgenootjes. Ze is er absoluut nog niet mee bezig of ze seksueel aantrekkelijk is voor een jongen.'

Meisjes in die leeftijd kunnen ook gemakkelijk samen verliefd zijn op dezelfde jongen, zegt Kuik. De 'verkering' wordt sterk gestuurd door de rest van de klas, merkte zij. 'Een meisje en een jongen moesten elkaar een sieraad geven, met elkaar naar de film en dansen op een klassenfeest. Het is allemaal erg onschuldig.'

Niettemin wordt de kindertijd korter. Meisjes raken steeds vroeger in de puberteit. Tussen 1955 en 1980 is de gemiddelde leeftijd van de eerste menstruatie verschoven van 13,7 jaar naar 13,3 jaar. Nu, achttien jaar verder, verwachten artsen dat de grens nog sterker verlaagd is. De meeste meisjes raken tussen hun 10de en 12de jaar in de puberteit, die begint met het krijgen van borsten. De lichamelijke ontwikkeling loopt niet gelijk met de geestelijke ontwikkeling. 'Qua gedrag hoeft er dus vrij weinig te veranderen', zegt Van der Doef. Desondanks gaan meisjes zichzelf anders zien wanneer de menstruatie begint. 'Ze denken dat ze puber moeten zijn en afscheid moeten nemen van hun kindertijd.'

Mede doordat meisjes eerder geslachtsrijp zijn, beginnen zij ook eerder aan seks. Ouders vrezen de dag dat hun 13-jarige dochter thuis komt met de mededeling: 'Mam, ik wil aan de pil.' Zet deze trend van vroeg volwassen worden door? Van der Doef denkt van wel. 'Ik weet niet of het goed of slecht is, het is gewoon zo en als opvoeder heb je de taak om deze ontwikkelingen te begeleiden. Veel ouders hebben de neiging achter de feiten aan te lopen. Twintig jaar geleden konden ouders zich ook niet voorstellen dat hun dochter op haar 17de voor het eerst geslachtsgemeenschap zou hebben.'

De broeierigheid van de middelbare scholier moet ook weer niet overdreven worden. De helft van de scholieren doet eindexamen zonder ooit seks te hebben gehad. Ook blijkt uit recent onderzoek van de pedagoge Janita Ravesloot, dat de meeste jongeren serieus met seks omgaan. Ze zijn liberaal in hun ideeën, maar tamelijk streng voor zichzelf.

Kunnen kinderen nog kind zijn? Of wordt de kinderziel bedreigd door commercie en de penetrante invloed van de media? Maartje van Osch van KidWise vindt van niet. 'Veel ouders denken dat hun kinderen door bijvoorbeeld reclame worden misleid. Dat is een misvatting. Kinderen kunnen heel goed onderscheiden wat reclame is.'

Psychologe Sanderijn van der Doef heeft haar twijfels over het effect van televisie. Nederlandse soaps als Goede Tijden, Slechte Tijden en Goudkust zijn razend populair bij meisjes. Maar is het wel zo vanzelfsprekend dat een 10-jarige naar het overspel en de intriges van GTST kijkt?

'In soaps wordt het gewone leven gepresenteerd als een spannend verhaal. Volwassenen kunnen het onderscheid tussen het ''echte'' leven en dat in soaps wel maken, kinderen niet', zegt Van der Doef. 'Kinderen krijgen bizarre boodschappen. Ouders gaan maar vreemd. In elke soap komt een intensieve slechterik voor. Die mensen bestaan niet, maar meisjes denken dat zij er in de toekomst mee te maken krijgen.'

Van der Doef maakte zelfs een soap-imitatie mee in de klas van haar 10-jarige dochter. 'Een paar meisjes haden ruzie en toen opperde iemand het idee om een dode rat voor de deur van de boosdoenster te leggen. Dat had ze gezien in GTST.'

OOK CULTUREEL antropologe Suzanne Kuik ziet dat kinderen de tv-manieren overnemen. Voor haar onderzoek bracht zij op twee verschillende scholen een half jaar door tussen leerlingen van groep 6. Ze herinnert zich een voorval waarbij vier meisjes van 9 jaar ruzie met elkaar hadden. 'Dat vond plaats in de klas. De meisjes vroegen de leraar of ze het met elkaar mochten uitpraten. Eentje had de leiding over het gesprek en liet iedereen aan het woord. Zo werd de ruzie opgelost. Ik was uit het veld geslagen. Ik dacht, dit is Oprah Winfrey.'

Een paar jongens in de klas werden geïnspireerd door erotische programma's die vrijwel dagelijks op tv komen. Ze hadden een toestel op hun eigen kamer en keken er stiekem naar. 'Die jongens waren grenzeloos oversekst', zegt Kuik. 'Ze maakten de hele dag neukbewegingen en besprongen meisjes. Die reageerden geschokt maar vonden het ook wel spannend. Ze waren in elk geval blij dat zij niet werden overgeslagen.'

Op het schoolplein van de Olympiaschool staat een popperig meisje in spijkerbroek en stoere bergschoenen. Haar gezichtje is zorgvuldig opgemaakt met oogschaduw, eyeliner, oogpotlood en mascara. Melissa is 9 en vindt het ontzettend belangrijk mooi te zijn.

'Anders kun je geen vriendje krijgen', zegt haar vriendinnetje van 10, die haar lippen donkerrood heeft omlijnd en ingekleurd met roze lippenstift. 'Nee, niet alleen daarom', zegt Melissa. 'Ik vind het leuk als mensen tegen me zeggen dat ik mooie krullen of ogen heb. Lelijke kinderen worden altijd gepest', weet Melissa. 'Kijk maar naar haar', ze wijst naar een uit de kluiten gewassen 11-jarige, 'zij heeft een bril en een pukkel op haar neus.' Het meisje, fel: 'Dat is geen pukkel, dat is een moedervlek.' Melissa haalt haar smalle schouders op. 'Dat maakt niet uit. Ik ben ik blij dat ík mooi ben.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden