Vroege criticus van het grote graaien in de top

Morris Tabaksblat, oud-Unilevertopman en naamgever van de code voor verantwoord besturen in het bedrijfsleven, is donderdag op 74-jarige leeftijd overleden.

'Fatsoen maakt geen carrière; succes maakt carrière.' Managers die opklimmen tot topbestuurders, hebben dat niet te danken aan hun integriteit, maar aan hun succes. En daarom waren er volgens Morris Tabaksblat regels nodig om te voorkomen dat ze zichzelf te veel mooie baantjes en te hoge beloningen toebedeelden.


Morris Tabaksblat klom zelf in 35 jaar bij Unilever op tot een kleurrijk topman met te veel commissariaten (de SP noemde hem in 1998 de machtigste Nederlander) en te hoge beloningen (5 miljoen gulden in zijn laatste jaar bij Unilever). Nadat hij in 1999 afscheid had genomen werd hij evenwel de grote voorvechter van maatschappelijk ondernemen.


Met zijn in 2003 tot stand gekomen code-Tabaksblat schreef hij geschiedenis. Er zou paal en perk worden gesteld aan het aantal commissariaten (maximaal vijf) en de hoogte van gouden handdrukken (een jaarsalaris). Hiermee joeg hij zijn vriendjes van het old boy network zo hoog in de gordijnen dat ze in het Hilton Hotel een speciale bijeenkomst organiseerden om protest aan te tekenen. Tabaksblat wist met zijn onweerlegbare argumenten en steun van de publieke opinie het maatschappelijke debat te winnen.


Tabaksblat, die al enige tijd aan kanker leed, is donderdag op 74-jarige leeftijd overleden. Hij werd in 1937 in Rotterdam geboren als zoon van tot het christendom bekeerde Pools-Joodse immigranten. Ondanks deze bekering werd het gezin in oktober 1943 opgepakt en naar concentratiekamp Theresienstadt gevoerd, waar het in maart 1945 door de Russen werd bevrijd.


Zijn herinneringen aan die periode waren vooral de eindeloze verveling in Theresienstadt, de angst om naar Auschwitz te worden getransporteerd en de keer dat hij als klein jongetje na de bevrijding de vissen uit het dode water mocht halen die boven kwamen drijven nadat door soldaten handgranaten in het water waren gegooid.


In de jaren bij Unilever kwam hij regelmatig mensen tegen die ooit lid waren geweest van de Hitler Jugend of voor de Wehrmacht hadden gevochten. 'Dat konden prima mensen zijn, waarmee ik goed kon opschieten', vertelde hij in 2009 in het pensioenblad Aanspraak.


Hij studeerde na het gymnasium rechten in Leiden en begon in 1964 bij Unilever, waar hij voortvarend carrière maakte. In 1984 werd hij directeur van een nieuwe divisie die zich bezighield met het opzetten van een nieuwe cosmeticapoot. Het resulteerde in de spectaculaire overnames van Chesebrough Pond's (bekend van de gezichtscrème Pond's), Faberge, Calvin Klein en Elizabeth Arden. Daarna werd hij de baas bij de divisie Food, waarbij hij onder meer het ijsje Magnum lanceerde.


In 1994 volgde hij in het midden van de 'vuile wasmiddelenoorlog' Floris Maljers op als bestuursvoorzitter. Unilever had met Omo Power een product op de markt gebracht dat de overheersende marktpositie van Proctor & Gamble's Ariel in Europa moest breken. Maar Proctor toonde aan dat het wassen met Omo Power bij hoge temperaturen gaten in het textiel veroorzaakte. 'We wilden de eerste zijn, om te winnen, net als bij ons Magnumijs', gaf hij uiteindelijk de fout toe. De lancering in de VS van Black Pearl, een parfum van de beroemde actrice Liz Taylor, kostte het bedrijf ook miljoenen, omdat de diva niet wilde dat die ook via goedkope ketens werd verkocht.


Tabaksblat nam het voortouw in het stroperige debat over de door aandeelhouders gehate beschermingsconstructies tegen ongewenste overnames die uiteindelijk vragen opriep over de hele corporate governance van beursbedrijven. Binnen Unilever zelf saneerde hij talrijke bedrijven, waarna hij tot woede van de vakbonden bij zijn afscheid in 1999 de aandeelhouders een superdividend van 16 miljard euro uitkeerde.


In 2003 werd hij door minister Hans Hoogervorst gevraagd om regels te gaan opstellen voor het gedrag van bestuurders naar aanleiding van de boekhoudschandalen bij Ahold, Shell en Enron.


'Bij de 125 beursgenoteerde ondernemingen kom je steeds dezelfde koppen tegen', zei Tabaksblat die zelf als eerste een fiks aantal commissariaten moest opgeven. Het old boy network was onaangenaam verrast over wat het 'Nederlandse koldermodel' werd genoemd. 'Zelfs Amerikaanse ministers mogen nog meer beleggen dan bestuurders in de voorstellen van Tabaksblat', reageerde Cor Boonstra, ex-Philips. Aad Jacobs, ex-boegbeeld van ING, riep: 'Mijn vrouw is de enige supporter van Tabaksblat. KPN-topman Ad Scheepbouwer noemde de voorstellen slecht voor het Nederlandse investeringsklimaat.


Niettemin kwamen de ruim honderd voorstellen er bijna ongeschonden door en stond Nederland een jaar later hoog in de ranglijst van landen met de beste corporate governance. Maar er kwam later ook kritiek op de code. Zo werd het opbreken van het old boy network de oorzaak genoemd van het afketsen van een fusie tussen ING en ABN Amro die de dramatische ondergang van de laatste bank betekende.


Ook de laatste jaren vervulde Tabaksblat nog tientallen bestuursfuncties.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden