Vrijwilligers vergrijzen, al spreekt de directeur liever van verzilvering

Reportage Een kwart eeuw geleden waren vrijwilligers tussen de 35 en 65 jaar. Tegenwoordig zijn het vooral 65-plussers op wie het vrijwilligerswerk drijft....

Eerste reden om aan vrijwilligerswerk te doen: je doet mensenkennis op. Op stap met Nora Bönnekamp over de Breedeweg, vroeger een uitvalsweg van Castricum, nu een stiltegebied met buitenverblijven. Twee collectebussen rammelen in de herfstwind en voor de Dierenbescherming.

Aan het eind staat een opgeknapte boerderij. Daar woont een bekende televisiemaker, die het ongenode bezoek met alle soorten van genoegen even binnenlaat, terwijl hij uit zijn portemonnee ruimhartig een biljet van 5 euro trekt. Dat had ze niet verwacht.

Nora Bönnekamp (66) is een vrijwilligster van de oude stempel Haar generatie voelt zich sterk verbonden met de organisatie waarvoor ze werkt en ze zal zichzelf niet gauw de vraag stellen of het vrijwilligerswerk wel leuk of interessant is. Iemand moet het doen.

Tweede reden om aan vrijwilligerswerk te doen: je steekt er wat van op. Op stap met Bianca Dekker uit Den Haag, die sinds anderhalf jaar geregeld twee vrouwen bezoekt, aan huis gekluisterd door ouderdom en/of een handicap. Maandagavond is Dorie van Wijk aan de beurt, een 84-jarige buurtgenote die door een zware operatie haar kwieke zelf niet is.

‘Wat goed dat je dat doet’, zeggen vrienden als ze horen van Dekkers vrijwilligerswerk.

‘Het is niet goed’, antwoordt ze dan gedecideerd. ‘Het is leuk.’

Bianca Dekker had tijdens haar studie een bijbaantje in een bejaardenhuis en nam zich voor bejaardenverzorgster te worden mocht de studie mislukken. De studie lukte, maar als vrijwilligster van de Zonnebloem heeft zij toch de mogelijkheid die leuke contacten met oudere mensen te hebben.

De 33-jarige Bianca Dekker is een vrijwilligster van de nieuwe stempel, zo eentje voor wie het ook een vorm van vrijetijdsbesteding is. Haar generatie is eerder geneigd er een punt achter te zetten als ze tijd te kort komt, of te switchen naar ander vrijwilligerswerk als de aardigheid eraf is. De betrokkenheid is niet minder, maar die geldt eerder het werk dan de organisatie. Iemand moet het doen en zolang het mogelijk is, kan Bianca Dekker geen reden bedenken waarom zij dat niet zou zijn.

Derde reden om aan vrijwilligerswerk te doen: je wordt er rijker van. Zonnebloemvoorzitter Marja van Bijsterveldt pakt een rouwkaart van een onlangs overleden dierbare erbij en leest voor: ‘‘Waartoe zijn wij op aarde?’ Het bijbelse antwoord op die bijbelse vraag zou kunnen luiden: om onze naasten lief hebben gelijk we onszelf lief hebben. Dat antwoord laat zich uitdrukken in vrijwilligerswerk.’

Nederland is volgens Van Bijsterveldt zo welvarend dat veel inwoners de opperste staat van welvaart kunnen bereiken. Duurdere auto? Groter huis? Nee, vrijwilligerswerk. Van Bijsterveldt: ‘Het is een zingeving van het bestaan, het verbreedt je wereld en het relativeert je eigen problemen.’

Norm of waarde?

Van Bijsterveldt: ‘Iets doen voor een ander kun je beschouwen als een norm, maar vrijwilligerswerk is toch vooral een waarde in de zin van het naar elkaar omzien. En het moet natuurlijk intrinsiek wel vanuit jezelf komen.’

Volgens Paul Dekker van het Sociaal en Cultureel Planbureau doet de laatste twee jaar 26 procent van de bevolking naar eigen zeggen iets voor de buurt, het land of de wereld. Voor Europese begrippen is dat veel. Zweden en Groot-Brittannië hebben een vergelijkbaar hoog percentage. Frankrijk, Duitsland en Spanje scoren lager. Mannen doen iets meer vrijwilligerswerk dan vrouwen en hoogopgeleiden spannen zich twee tot drie keer zo vaak in als laagopgeleiden. Kerkgangers zijn opvallend actief.

Vrijwilligers zijn vooral te vinden onder 65-plussers. Dat laatste is een opvallende verandering. In 1975 waren de meeste vrijwilligers nog tussen de 35 en 65 jaar oud.

‘Vroeger werd vrijwilligerswerk vooral gedaan door huisvrouwen. Nu zijn vrouwen massaal de arbeidsmarkt op gegaan en ligt de bal bij ouderen. Ze blijven langer gezond en hebben er door vut-regelingen eerder de kans toe’, zegt Marike Kuperus. Zij werkt bij Civiq, een kenniscentrum voor vrijwilligerswerk.

Ook Civiq constateert een constante stroom vrijwilligers door de decennia heen. Maar Kuperus maakt wel de kanttekening dat de definitie niet eenduidig is. Is de fan die een website van zijn idool verzorgt een vrijwilliger? De dochter die haar zieke moeder verzorgt? De vader die het voetbalteam van zijn zoon wekelijks in de auto laadt? Kuperus: ‘Maar over het algemeen is de betrokkenheid niet anders dan vroeger.’

Nora Bönnekamp was als kind al begaan met het lot van dieren. Door haar huis lopen drie zwerfkatjes die ze tijdens vakantie heeft opgeraapt bij een vuilnisbelt in Frankrijk. De vraag waartoe wij op aarde zijn, beantwoordt ze als volgt: ‘We zijn op aarde als rentmeester van de natuur en hebben de taak naar vermogen een bijdrage te leveren aan de samenleving.’

Vrijwilligerswerk is voor Bönnekamp dus een norm. Omdat haar gezondheid enigszins te wensen overlaat, blijft haar bijdrage beperkt tot financiële steun aan arme gezinnen in Polen en het collecteren voor de Dierenbescherming. Ze kan zich niet voorstellen voor een andere organisatie langs de deuren te gaan. ‘Zolang voor de bestrijding van kanker of astma proefdieren worden gebruikt, zal ik daarvoor nooit geld geven.’

Het najaar is van oudsher het seizoen van de collectebus. Om de buit enigszins te verdelen, hebben de organisaties de eerste week van oktober toegewezen aan de Dierenbescherming. Bönnekamp is wijkhoofd in Castricum en op tafel ligt een plattegrondje waarop met gele stift de straten zijn gemarkeerd die al aan de beurt zijn geweest. Er valt nog veel te markeren.

Het kost haar moeite om alle bussen te bemannen. ‘Veel mensen zijn ziek, oud of dood.’ Gelukkig treft ze vrijdag op de Breedeweg een kandidaat-collectant en laatst werd ze geholpen door de 19-jarige dochter van een vriendin, die er ook wel aardigheid in had.

Zelf zou ze geen ander vrijwilligerswerk willen doen. ‘Ik houd ervan mijn eigen baas te zijn. Je zult maar als vrijwilliger iemand bezoeken die ziek of gehandicapt is en die heel claimerig wordt. Daar moet ik echt niet aan denken.’

Bianca Dekker staat te stevig in haar schoenen om daarin een probleem te zien. Ze heeft haar naasten lief zolang het kan, zolang het de moeite waard is, en in de tijd die haar schikt. Haar bezoeken kunnen dus alleen in de avonduren worden afgelegd. Ze raakte bij de Zonnebloem betrokken na een bezoek aan het hoofdkantoor in haar professionele hoedanigheid van organisatieadviseur. De afdeling Valkenbos-Zuid, de Haagse wijk waar ze woont, kon haar goed gebruiken. ‘Het districtshoofd dacht dat ik vanwege mijn leeftijd graag iets met jongeren wilde doen. Juist niet dus.’

Net als in haar studententijd wilde ze in contact komen met oudere mensen, maar dat was een probleem. Binnen het postcodegebied waren er op dat moment geen kandidaten. Een vrijwilligster nieuwe stempel neemt daarmee geen genoegen en Dekker arrangeerde zelf een ‘gast’, zoals dat in Zonnebloemjargon heet. ‘Deze vrouw woont in Scheveningen. Voor veel oudere vrijwilligers is die afstand een bezwaar. Ik rijd er zo naar toe met de auto.’

Later kwamen de visites aan Dorie van Wijk daarbij, wel iemand uit het postcodegebied en bovendien zelf ook vrijwilligster van De Zonnebloem geweest voordat ziekte haar actieradius beperkte.

Bianca Dekker komt eens in de twee weken langs. De bezoeken dienen geen ander doel dan wat aanspraak. Nu het weer beter gaat met Dorie van Wijk, kan ze er zelf ook weer op uit, maar de twee zijn nogal aan elkaar gehecht geraakt en dus worden de visites met een iets lagere frequentie voortgezet.

Vanavond zit Dorie van Wijk op haar mopperstoel, stelt Bianca Dekker vast. Paus Johannes Paulus II kijkt vanaf een ansichtkaart toe, terwijl Dorie van Wijk afgeeft op de verloederende samenleving en de vervlakkende Zonnebloem.

Vroeger had je nog de actie Zon in de schoorsteen, waarbij de gasten van de Zonnebloem werden bedacht met een cadeau van Sinterklaas. Dat gebeurt niet meer en daarover wordt in de omgeving van Dorie van Wijk veel geklaagd.

Bianca Dekker neemt de kritiek ter harte. De nadruk ligt tegenwoordig sterk op het organiseren van activiteiten en uitstapjes waar ouderen en gehandicapten anders niet toe komen. Laatst zijn ze met z’n allen naar een tuincentrum geweest met aansluitend een high tea en binnenkort wordt een operettevoorstelling bezocht. Maar misschien heeft Dorie wel gelijk en moeten we meer werk maken van dat soort kleine attenties.’

Bianca Dekker is ook penningmeester van de wijkafdeling. Net als collecteren is bestuurswerk niet populair in de sector vrijwilligerswerk. Het is een verplichting, waarvan de aard en de duur vaak onduidelijk zijn. Dekker vindt in het beheer van de kas weinig voldoening, maar met de computer is het zo gedaan. Dekker: ‘De vorige penningmeester deed alles nog op papier. Dat kost veel tijd.’

Behalve dat bestuurders dun gezaaid zijn, kampt de Zonnebloem met een hoge leeftijd van de vrijwilligers. De gemiddelde leeftijd van de ruim 38 duizend Zonnebloemvrijwilligers is 61 jaar.

Van Bijsterveldt wil dat niet alleen als een probleem beschouwen. ‘Het sluit voor een groot deel aan bij de doelgroep. Men spreekt altijd over vergrijzing als een probleem, maar in dit geval beschouw ik het als een verzilvering.’

Toch zit het stoffige imago De Zonnebloem ook een beetje dwars. Daarom is vorige maand de interactieve afdeling Linq gelanceerd om nieuwe generaties aan te spreken en buddy’s te vinden. ‘Gehandicapte jongeren vinden het natuurlijk veel leuker om met leeftijdgenoten naar de bioscoop te gaan.’

Van meerdere kanten is erop aangedrongen om scholieren door middel van een maatschappelijke stage te laten kennismaken met vrijwilligerswerk. Van Bijsterveldt ondersteunt dat idee, maar Marike Kuperus van Civiq maakt een voorbehoud. ‘Je moet wel iets te bieden hebben. Als dat niet zo is, levert dat teleurstellingen op en ondervindt het vrijwilligerswerk er alleen maar nadeel van.’

Bovendien is het volgens haar niet zo somber gesteld met de animo onder de jeugd. ‘Jongeren zijn wel degelijk aan te spreken. Ze zijn alleen heel erg praktisch ingesteld. Ze willen gewoon aan de slag.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.