REPORTAGE

Vrijwilligers met één doel: in nood geraakte vluchtelingen redden

Ze kunnen niet langer aanzien hoe op de Middellandse Zee aanhoudend bootvluchtelingen verdrinken. Met een kotter gaan vrijwilligers vanuit Hamburg naar het gebied om te helpen.

De bemanning van de Sea-Watch: links Ljubomir Filipovic, rechts Johannes Bayer.Beeld Rolf Bos

Hoe red je mensen op volle zee? Johannes Bayer pakt een boek uit zijn rugzak met de veelzeggende titel Handbuch Suche und Rettung en bladert erin. 'Kijk, hier heb je voorbeelden van lijnen die je op zee moet varen, als je op zoek bent naar drenkelingen. Daar zijn allerlei vaste systemen voor.'

Bayer zit in de stuurmanshut van de Sea-Watch, een voormalige vissersboot. Het schip ligt aan de Lotsekai in de haven van Hamburg. Blauw geschilderd, met op de zijkant in grote witte letters de naam. Op de stuurhut ligt een viertal witte containers met reddingsvlotten. Onder een groot groen zeil op het dek is een grote rubberboot verstopt. In de mast valt de nieuwe satellietinstallatie op.

Één doel

Johannes Bayer is een van de vele vrijwilligers aan boord van de Sea-Watch. Over een paar dagen vaart hij met het 21 meter lange schip van Hamburg naar de Middellandse Zee. Ze zullen er, verwacht hij, zo'n twee weken over doen. Eenmaal aangekomen in de driehoek tussen Libië, Malta en Lampedusa willen ze er een aantal maanden heen en weer gaan varen. Met maar één doel: in nood geraakte vluchtelingen redden.

Het idee is van Harald Höppner. Man zonder zeebenen, afkomstig uit een dorp in de deelstaat Brandenburg, in de omgeving van Berlijn. Hij zat, vertelde hij bij de doop van 'zijn' schip, vorig jaar voor zijn televisie en zag de beelden van de vluchtelingen die massaal verdronken voor de kusten van Europa. 'Het was om van te kotsen. Alleen vorig jaar kwamen er tussen Noord-Afrika en Italië al meer dan 3.000 mensen om. Op het zelfde moment vierden we het feit dat de Muur 25 jaar geleden was gevallen en hadden we de mond vol over vluchtelingen uit de DDR. Ik zag parallellen.'

Hij moest 'dus' iets doen. 'Als ik nu niets doe, heb ik daar mijn leven lang spijt van.' Waarom niet met een schip naar de plek varen en 'doen wat Europa achterwege laat', namelijk mensen redden? Samen met Tilmann Holsten, die wel verstand van schepen had, speurde hij vervolgens internet af. In Nederland vonden ze een oude kotter, die dienst deed als woonboot. Kosten: 60 duizend euro. Die kunnen we, voor nog eens zo'n bedrag, weer tot een goed varend schip ombouwen, oordeelde Holsten.

Het laatste spaargeld

Höppner legde het benodigde geld op tafel, geld dat hij samen met zijn vrouw Tanja verdient met zijn handel in meubels en kleding uit Latijns-Amerika en Azië. Ze bezitten twee winkels in Berlijn en een onlineshop. 'Het was zo'n beetje ons laatste spaargeld', vertelde hij twee weken terug bij de doop van de Sea-Watch. Holsten voer het schip, dat in 1917 bij een Nederlandse werf als de 'Waakzaamheid' te water was gelaten, begin dit jaar van Harlingen naar de Lotsekai in Hamburg.

Daar begon, met hulp van vele vrijwilligers, de verbouwing. Na publicatie over het initiatief in lokale media, was er geen gebrek aan vaklui. Elektriciens, artsen, bevlogen journalisten, zeelui, onder wie ook enkele kapiteins, mannen met ervaring op de grote vaart - ze stonden in de rij. Ook kwam er meer geld binnen.

'We hebben hier zelfs aan de kade mensen gehad', vertelt Holsten, 'die een enveloppe met inhoud kwamen afleveren.'

(Tekst loopt door onder foto)

De Sea-Watch, een voormalige visserskotter die in Nederland in 1917 te water werd gelaten als de 'Waakzaamheid'.Beeld Rolf Bos

Vluchtelingenhoogseizoen

Nu is de verbouwing van de Sea-Watch zo goed als klaar, aldus Holsten. Hij gaat weer van boord, zijn werk zit er op. Zijn eigen bedrijf - bootbouw, het varen van jachten naar de Cariben - heeft weer alle aandacht nodig. Zeelui als scheepsbouwingenieur Johannes Bayer en schipper Ljubomir Filipovic (zelf ooit een vluchteling uit Joegoslavië) zullen het schip de komende tijd naar de Middellandse Zee varen.

Er is voorlopig voldoende geld voor diesel en voedsel om daar, 'in eerste instantie', zegt Bayer, drie maanden te gaan varen, tijdens wat hij het 'vluchtelingenhoogseizoen' noemt. Er zullen steeds ervaren vrijwilligers - artsen, zeelui, sommigen met een verleden bij Greenpeace - aan boord zijn. Steeds een paar weken op, een paar weken af. Bedenker Harald Höppner is al in de regio, 'om de havens te verkennen'.

Critici noemen het Sea-Watch-initiatief 'naïef'. Zelfs mede-organisator Tilmann Holsten heeft soms enkele bedenkingen. Want wanneer mag je mensen op zee helpen? Als er levensgevaar bestaat, zijn de regels klip en klaar. Bayer: 'Dan ben je zelfs strafbaar als je als voorbijvarend schip níéts doet.

Stevig in je schoenen staan

Maar wat als er een wankel scheepje overvol Afrikaanse en Syrische vluchtelingen in zicht komt, dat niet in acute problemen verkeert? Wat mag je dan? Volgens Holsten moet je stevig in je schoenen staan, om bij het zien van al die vrouwen en kinderen niets te doen. 'Doe je wel iets, reik je bijvoorbeeld drinkwater en voedsel aan, dan kun je zelfs al strafbaar zijn. Dan zullen de autoriteiten niet aarzelen om de Sea-Watch in beslag te nemen. De opvarenden zullen beschuldigd worden van mensensmokkel.'

Eerder werd zeelui, die vluchtelingen te hulp schoten en aan land brachten, al medeplichtigheid aan 'illegale immigratie' voor de voeten geworpen. Tien jaar terug overkwam dat de bemanning van de Cap Anamur, een schip van de Duitse mensenrechtenorganisatie Cap Anamur/Deutsche Not-Ärzte. Men redde destijds 37 Afrikanen van de verdrinkingsdood en bracht ze naar Sicilië. Het duurde vijf jaar voor de bemanning werd vrijgesproken.

Nimmer iemand aan boord nemen

De Cap Anamur nam drenkelingen aan boord. Dat is niet de bedoeling van de bemanning van de Sea-Watch. Sterker, ze zullen nimmer iemand aan boord nemen. Veel te gevaarlijk. De kleine kotter zou meteen slagzij maken als er honderden wanhopige vluchtelingen aan boord zouden klauteren. Het is dus zaak, zegt Johannes Bayer, om uit de buurt te blijven van de vluchtelingenbootjes.

Bij hoge nood kunnen opvarenden gebruik maken van de reddingsvlotten aan boord, zegt Bayer. Verder moet de Sea-Watch vooral als 'varende telefooncel' gezien worden. 'Wij zullen de autoriteiten waarschuwen als we mensen ontwaren die in de problemen zijn gekomen. Aangezien wij Europeanen zijn, zullen ze meteen in actie moeten komen. Dat doen ze minder snel, heb ik gehoord, als ze door een onbekend, Afrikaans 06-nummer vanaf zee worden gebeld.'

Bayer wijst naar de mast van het schip dat ooit onder de naam 'Waakzaamheid' de Noordzee bevoer, naar de onlangs aangebrachte communicatie-apparatuur: 'Nu moeten ze wel, we kunnen livestreamen. De hele wereld kijkt mee.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden