Vrijwillig boeren in Kenia

Jos Creemers werd uitgezonden door de vrijwilligersorganisatie VSO Nederland en leidt sinds vijf jaar een boerenbedrijf in Kenia. Hij vecht tegen de weerbarstigheid van de natuur, tegen de corruptie en tegen de eenzaamheid....

OOIT werden Jos Creemers kale 200 hectares slechts bevolkt door kuddes van de nu bijna uitgestorven Rothschild-giraffe. Vlak buiten Eldoret, een dorp op 400 kilometer van de hoofdstad Nairobi, begon Kip Keino, Kenia's beroemdste hardloper, indertijd een kindertehuis. Keino, of eerder: zijn vrouw Phyllis, wenste niet afhankelijk te zijn van giften en charitas. Maar de kinderen, veelal wezen, moesten wel worden gevoed. Daarom werd 30 kilometer verderop ter weerszijden van de hoofdweg een groot stuk land aangekocht. Creemers heeft er nu een gemengd bedrijf.

De melksters die uit de dorpen en hutten in de omgeving naar zijn boerderij komen, herinneren zich nauwelijks nog hoe hun voorouders de droge tijd doorkwamen. Die hielden wat los vee en jaagden op de giraffes. Toen jaren geleden in dit desolate gebied plotseling een munitie-opslagplaats van het Keniaanse leger verscheen, verdwenen de giraffes.

De Kenianen in dit gebied nabij de Rift-vallei, een van de langste en indrukwekkendste slenken in de aardkorst, bevinden zich tussen twee werelden. Ze zien de auto's voorbijsnellen, ze kennen de weelde waarin de politieke bovenklasse zich wentelt, maar zelf leveren ze een voortdurend gevecht tegen schaarste en gebrek. Na het melken gaan de vrouwen op een steen langs de weg zitten. Soms met een paar aardappelen in de aanbieding, of twee gekneusde eieren die ze van Creemers hebben meegekregen.

De hulpkrachten op de boerderij, in het seizoen van zaaien, wieden en oogsten zo'n vijftig in getal, zijn veelal analfabeet. Creemers: 'Het gebrek aan onderwijs is een van de grootste problemen in Kenia. Ik spreek soms beter Swahili dan de mensen hier. We hadden een probleem met de kippen, er was nogal wat kannibalisme. Ik probeerde van alles uit, maar niets hielp. Tot ik de tip kreeg: de kip die wordt aangevallen, moet je wat teer op de cloaca smeren. Dat schrikt af.

'Dus ik zeg tegen een van de jongens: zet de aangevallen kip apart, doe er teer op en zet hem dan weer terug in het hok. Kom ik kijken, zit de kip wel apart maar zónder teer. Dus geef ik een andere jongen dezelfde opdracht. De volgende dag blijkt dat alle kippen teer op hun kont hebben, behalve die ene. Zo gaat er dus elke dag wel iets mis. Als je wat uitlegt, weet je óf door het cultuurverschil óf door het gebrek aan educatie nooit precies wat ervan overkomt.'

Pijnlijker is dat Creemers in een jaar al zeven mensen heeft moeten ontslaan. 'Er wordt geweldig veel gestolen. Je moet alles achter slot en grendel zetten. Vorig jaar werden vier runderen gestolen. Zelfs bij het Children's Home van de Keino's worden dingen weggehaald. Door een storm waren bomen omgewaaid en op de telefoonkabel gevallen. Die lag dus op de grond. En dan is ie van iedereen. Niemand komt de kabel repareren, dus op een goede dag is er één stuk weg, de dag erop nog een, tot dus de hele kabel verdwenen is.

'Ik wilde van jongs af boer worden. In Nederland was dat nooit gelukt, er is voor nieuwe boeren geen plaats, dus ik heb geluk gehad. Er zat best wat humanitair idealisme bij om hier te beginnen, maar als dat het enige was geweest, had ik het nog geen twee jaar uitgehouden. Want het is niet alleen werken voor die 74 kinderen bij de Keino's, maar je hebt met zo verschrikkelijk veel andere dingen te maken. Het is telkens één stap vooruit en twee stappen terug. Niets gaat linea recta.

'De corruptie, die zit werkelijk van onder tot boven. Ik zal een verhaal vertellen. De man die m'n trekker rijdt, moet de grote weg over om water naar hier te brengen, want aan de overkant zit een bron, een oude ader waarschijnlijk. Het probleem hier is water, water, water. Ik heb voor een kapitaal onderzoek laten verrichten, maar de deskundigen konden niet aangeven hoe lang de voorraad zou strekken. Dus heb ik dammen gebouwd en een reservoir daartussen. Anders verdwijnt in het regenseizoen alle water de lucht in. Maar het 'stuwmeer' dat langzaam contouren krijgt, moet wel voortdurend worden bewaakt. Anders wordt het water gestolen.

'Maar goed, mijn chauffeur steekt de weg over en een paar politieagenten waren het kennelijk zat en geven een bekeuring. Ik weiger m'n chauffeur elke keer 20 shilling mee te geven om de agenten om te kopen, dus ik ga met de agenten mee naar het bureau om die bekeuring ongedaan te maken. Je zakt door je knieën, je soebat, je bedelt, maar geen kans.

'Op dat moment kwam een vrachtwagenchauffeur het bureau binnenzetten. Met een kind in de armen dat hij langs de weg had aangetroffen, een vondeling, waarschijnlijk een kind dat de ouders zich niet meer konden veroorloven. Ineens bedacht de politieman iets. ''Jullie hebben toch een kindertehuis'', zei hij, ''breng dat meisje erheen, dan vergeten we die bekeuring.'' Zo kreeg Phyllis Keino er dus weer een kind bij.

'Dagelijks heb ik met de corruptie te maken. Een keer heb ik, toen ik te hard had gereden, de agent wat in de handen gestopt, maar sindsdien koop ik in principe niemand meer om. Met ''in principe'' bedoel ik het volgende. Ik wil bijvoorbeeld een nieuwe elektriciteitsmeter voor de melkstal. Dat is normaal een kwestie van een paar dagen, want het is welgeteld zes meter naar de transformator. Maar het is heel gewoon dat ik daar zes maanden op moet wachten. Ik kan me ook wenden tot Phyllis Keino, mijn baas tenslotte, en die het probleem voorleggen. Dan zeg ik: ík steek er geen geld in maar als ík dat niet doe, gaat het zoveel meer kosten en zoveel langer duren. Dus aan jou de keuze.

'Ik wil mezelf dus niet vrijspreken. Je komt gewoon niet onder de corruptie uit. Vergunningen aanvragen, het leveren van graan, alles gaat gepaard met betalen van smeergeld. Als we consequent zouden zeggen: we doen er niet aan mee, dan zouden we hier niet meer zitten. Zo veretterd is het.

'Hetzelfde met de bureaucratie, die werkt al even remmend. Je moet vaak tien keer hetzelfde doen om één keer iets voor elkaar te krijgen. Het komt je soms de strot uit en dan zijn het alleen een geslaagde oogst bijvoorbeeld, een gelukte mestverspreiding of andere prachtige momenten, die je op de been houden.

'Maar mislukt de oogst of heb je andere tegenslagen, dan ben je eenzamer dan ooit. Ik kan met mijn verhaal een enkele keer naar Phyllis. Voor de rest ben ik alleen. Ik heb nu tv en video maar vijf jaar lang heb ik 's avonds in mijn eentje zitten lezen. Gelukkig gaat het bedrijf zich de laatste tijd een beetje aftekenen en dan krijg je ook meer belangstelling. Maar vroeger zag ik niemand. Iedereen dacht: daar waar hij zit, valt toch niets te bereiken. Mijn drijfveer is nog sterk genoeg, maar ik heb verschillende keren bijna mijn koffers gepakt. Phyllis, die hier eigenlijk in haar eentje de hele tent runt, heeft me ervan weerhouden terug te gaan.'

Een vrijwilliger van Voluntary Service Overseas (VSO) wordt doorgaans voor maximaal drie jaar uitgezonden. Die tijd was voor Creemers echter veel te kort om zijn bedrijf van de grond te krijgen, laat staan rendabel te maken. De eigenhandige bouw van de boerderij, de stallen en opslagplaatsen, de aanschaf van het vee en de machinerie, het installeren van een tachtig meter diepe pomp naast zijn huis, het kopen van machinerie (veelal tweedehands geïmporteerd uit Nederland), kostte, niet in de laatste plaats door de Keniaanse bureaucratie en corruptie, veel meer tijd dan hij had gehoopt.

Vervolgens doemde het probleem op dat hij geen idee had wat te verbouwen. Creemers beplant een uitzonderlijke grondsoort en nergens in Kenia is vergelijkbare aarde in cultuur gebracht. Hij moest zelf ontdekken dat bijvoorbeeld maïs, sla en spinazie het aardig deden. Maar toen kwam het probleem van de afzetmarkt. 'Met de sla ben ik gestopt. Ik moest alle supermarkten af waar de blanken hun groenten kopen. Daar kwam ik dan met mijn paar kropjes sla aanzetten. Dat had natuurlijk geen zin.'

Creemers kwam uiteindelijk zover dat hij vorig jaar voor het eerst ongeveer quitte draaide. De monden van de 74 kinderen in het Children's Home konden althans worden gevuld, hoewel hulp van de Nederlandse VSO-tak en andere 'sponsors' nodig bleef. Afgerond is het project als geheel zeker nog niet.

In de directe nabijheid van de boerderij is een school in aanbouw, voor de kinderen van de Keino's, maar ook voor leerlingen uit de omgeving die schoolgeld zullen moeten betalen om de tehuiskinderen gratis onderwijs te bezorgen. Tot verdriet van de Keino's moest vorig jaar de bouw van de school wegens geldgebrek een aantal maanden worden stilgelegd. In totaal is drie miljoen gulden nodig. In het Nederlandse Houten is inmiddels een stichting in het leven geroepen ter ondersteuning van het project: Kip Keino Children's Home.

Creemers rijdt van de school naar wat zijn trots zal zijn: de waterbekkens die vol moeten stromen in de regenperiode. Een heel stuk land eromheen moet nog ontgonnen worden, maar de aarde lijkt vruchtbaarder dan die rond de boerderij aan de overzijde van de weg. Een van Creemers problemen is dat hij op zijn bedrijf zeer behoedzaam met geld moet omspringen. Tweemaal gaf hij enorme bedragen uit om de grootte van de ondergrondse watervoorraad te laten taxeren, evenzovele malen zakte hem de moed in de schoenen: het resultaat was nihil. Lenen, om de ontwikkeling van zijn land te versnellen, kan niet: zou hij of de bank failliet gaan, dan wordt het hele kindertehuis meegesleept in dat bankroet.

Op de boerderij zijn de zestig koeien gemolken. Creemers toont met trots de schuur waarin, hoog opgetast, de zakken maïs staan. Creemers: 'Ik ben de laatste vijf jaar mezelf vaak tegengekomen en dan is het goed te weten dat het stap voor stap de juiste richting opgaat. Het is nog een lange weg, maar de mensen van hier zullen ooit het bedrijf in eigen handen nemen. Wat hier gebeurt, in de verlatenheid en op deze dorre grond, geeft hoop. En voedsel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden