Vrijheid van onderwijs heeft kwaliteit geen goed gedaan

'Waarom zou je zwakke scholen niet onmiddellijk sluiten?'

Monique Vogelzang, inspecteur-generaal voor het onderwijs, is verrast. Hé, het maakt veel uit op welke school je zit. Echt! De ene school haalt veel meer uit een kind dan de andere. Een goede of slechte basisschool kan in het vervolgonderwijs twee schooltypen schelen, blijkt uit een onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs. Dus Emma of Mo krijgt in groep 8 aan deze kant van de straat een vmbo-t-advies en aan de overkant een vwo-advies. En het erge is: in beide gevallen wordt het advies in volle overtuiging gegeven.

Nu krijgt in de praktijk Emma toch al vaker een vwo-advies dan Mo, maar daar gaat het nu even niet om. Dat komt er nog eens bij. We hebben het hier over de kwaliteit van scholen. Over het verschil in toekomstperspectief voor een en hetzelfde kind op twee scholen. Dat loopt schrikbarend uiteen.

Wist Monique Vogelzang dat niet? Dat is onwaarschijnlijk. Haar verbazing moet wel gespeeld zijn. Vogelzang kent vast wel haar vakliteratuur. Vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw hadden we het PRIMA-cohortonderzoek, onder leiding van socioloog Paul Jungbluth, waarbij groepen leerlingen en hun scholen jarenlang werden gevolgd. Jungbluth ontdekte toen dat dat de verschillen tussen scholen enorm zijn, en dat Nederlandse ouders zich klonen in hun nageslacht: hoog- of laagopgeleide ouders brengen dito kinderen voort. Ook toen al waren we kampioen ongelijkheid in de OESO. Niets wijst erop dat er in de tussenliggende jaren iets is veranderd.

Dat weet Vogelzang natuurlijk best. Ze noemt ook een belangrijke oorzaak: in goed presterende landen is er een nationaal curriculum en zit de overheid boven op het onderwijs. Uit welbegrepen eigenbelang, want dalende prestaties op het gebied van bètavakken, taal en rekenen, zoals bij ons, zijn slecht voor de economie. Maar wij hechten aan onze veelgeroemde vrijheid van onderwijs; bij ons zijn de schoolbesturen de baas. Makkelijk voor de overheid: je geeft scholen een zak met geld, laat ze hun gang gaan en een inspectie controleert de boel hier en daar.

Bedrijf

Dat gemakzuchtige systeem leidt vanzelf tot kwaliteitsverschillen tussen scholen. Je hebt goede en slechte besturen en die baren goede en slechte scholen. Als je scholen laat leiden als een bedrijf, moet je niet gek opkijken dat bestuurders zich ook gedragen als ondernemers en creatief omgaan met overheidsgeld. Doorgaans willen ze tegen lage kosten veel diploma's uitdelen. Ze hebben geen baat bij dure, academisch opgeleide leerkrachten. Doubleren kost geld en staat slecht op vergelijkingssites; liever laten ze leerlingen glansrijk een lager schooltype doorlopen. Dat verkleint kansen van kinderen.

Minister Bussemaker vindt de kwaliteitsverschillen 'uiterst ongewenst' - natuurlijk. Ze wijst onmiddellijk naar de besturen. Maar de kwaliteit van het onderwijs is allereerst de verantwoordelijkheid van de overheid. Een minister kan ook niet Albert Heijn de schuld geven van verslechterde volksgezondheid.

Bussemaker noch haar voorgangers hebben de afgelopen decennia iets gedaan om de kansenongelijkheid en kwaliteitsverschillen te verkleinen. Er is een grote onwil om aan het systeem van de autonome school te morrelen. In het nieuwe kabinet zal dat evenmin gebeuren; ook 'onderwijspartij' D66 gelooft heilig in dat wangedrocht.

Volgelzang vindt dat de vrijheid van onderwijs 'ons veel heeft gebracht': variatie en onderwijsvernieuwing. Dat zal best, maar de kwaliteit is er niet door verbeterd. Ook bij een steviger greep van de overheid is variatie en vernieuwing mogelijk.

Inspectie

Scholen moeten van betere scholen leren, vindt Vogelzang. Dat is vrome praat. Een enkele school zal dat doen, de meeste niet. Ze vindt het 'armoedig' om voor scholen de lat hoger te leggen. Wat een onzin. Als je dat niet eens durft als inspectie, kom je nergens.

De inspectie heeft een uitstekend, alarmerend rapport afgeleverd. Nu moet er iets gebeuren: stel hogere eisen aan de scholen en zorg voor betere en hoger opgeleide leraren. Betaal die mensen goed, dan komen ze echt wel. Die ingrepen pakken voor kinderen veel gunstiger uit dan klassenverkleining.

Waarom zou je zwakke scholen niet onmiddellijk sluiten? Kinderen worden er in hun ontwikkeling belemmerd; kansen worden afgesneden. We spreken terecht schande van discriminatie. Dit is een ernstige vorm van discriminatie. Niet op grond van ras of sekse, maar van toeval. Je doorloopt maar eens in je leven de basis- en middelbare school. Als ze het daar verprutsen, ben je gesjochten.

Aleid Truijens is schrijfster, literatuurrecensente en biografe.
Reageren? opinie@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.