Column

'Vrijheid van belediging, is dat nu vooruitgang?'

Columnist Meindert Fennema ging naar de theatervoorstelling over Hans Janmaat en zijn vrouw Wil Schuurman. 'Alle middelen tegen de Centrumpartij waren geoorloofd: doodzwijgen, uitsluiten, juridische vervolging, zelfs politiek geweld. Waarom eigenlijk?'

Hans Janmaat (61) en Wil Schuurman treden in het huwelijk (1996). Beeld anp

Jeremia was een Joodse profeet die zijn volk waarschuwde dat het land overgenomen zou worden door vreemdelingen. De mensen geloofden hem niet: hij werd uitgelachen, geslagen en opgesloten.

De titel Jeremia van het toneelstuk dat vorige week vrijdag in première ging verwijst naar deze Bijbelse figuur. Het stuk gaat over Hans Janmaat, of beter nog, over zijn vrouw Wil Schuurman, die ook aanwezig was bij de première. Er stond een mooi interview van Marjolijn van Heemstra met Wil Schuurman in Vrij Nederland.

In het toneelstuk buigen Sadettin Kirmiziyuz en Marjolijn van Heemstra zich over de vraag of Nederland er beter op geworden is nu iedereen mag zeggen wat hij denkt. Vrijheid van belediging, is dat nu vooruitgang? De beide theatermakers worden er niet vrolijk van.

Racist
Beiden zijn geboren kort na de oprichting van de Centrumpartij in 1980 en zij hebben Hans Janmaat alleen maar gekend toen zij scholier waren. Toen wist iedereen het zeker: Janmaat was een racist en zijn partij moest vernietigd worden. Alle middelen waren geoorloofd: doodzwijgen, uitsluiten, juridische vervolging, zelfs politiek geweld. Waarom eigenlijk? Het programma Thuis Best van de CD wordt nu onderschreven door een meerderheid van de Tweede Kamer.

Kirmiziyuz en Van Heemstra stellen de vraag aan de hand van verschillende personages. Godelieve was destijds betrokken bij de aanval op een vergaderzaal in Kedichem waar de Centrumstroming vergaderde. Bij die gelegenheid werd het hotel in brand gestoken en verloor Wil Schuurman een been. Godelieve heeft toch nog steeds geen spijt; wat zij destijds deed zou ze weer doen. Ze hadden destijds nog veel harder moeten zijn, meent zij. Zij woont nu legaal in een kraakpand aan de Keizersgracht, samen met een kunstenaar.

 
Toen wist iedereen het zeker: Janmaat was een racist en zijn partij moest vernietigd worden.

Been kwijt
Hoogtepunt van het theaterstuk is het bezoek dat Kirmiziyuz en Van Heemstra brengen aan Wil Schuurman. Zij spelen beurtelings zichzelf, Wil Schuurman en haar papegaai. Aanvankelijk weten ze niet wat ze moeten vragen, maar Wil lijkt de regie over te nemen en vertelt dat ze uit een rood nest komt, hoe het er in Kedichem aan toeging, hoe ze haar been kwijt was toen ze bij kwam. Ze vertelt van de fantoompijnen en de rolstoel die in de Tweede Kamer niet in de lift kon naar de verdieping waar Hans en zij hun fractiekamer hadden. En dat zij uit de ziekenpot van de Tweede Kamer waaraan Hans en zij jarenlang trouw hun bijdrage leverden geen bloemetje kregen, of zelfs maar een kaart: niets, niets. De scène bij Wil thuis eindigt met de joodse klaagzang van Rika Jansen (1964): Amsterdam huilt!

Maar dan krijgen de spelers onderling ruzie. Kirmiziyuz is door de confrontatie van het verdriet van Wil Schuurman in de richting van Wilders opgeschoven en hij verwijt Van Heemstra een elitaire naïviteit ten aanzien van de Islam. Naar mate het stuk vordert volgen de onverwachte wendingen elkaar in snel tempo is. Niemand wordt gespaard, ook Wil Schuurman niet (er wordt geciteerd uit een tv-uitzending van de Centrumdemocraten waarin zij zegt dat die Bosnische vrouwtjes het misschien wel leuk vinden om verkracht te worden, want waarom zouden ze anders op de Wallen achter de ramen gaan zitten?)

Zenuwachtig
Na afloop sprak ik Marjolijn van Heemstra. 'Een prachtig stuk', zei ik, 'maar het kwam wat moeizaam op gang.' 'Ik was zenuwachtig' antwoordde ze, 'ik vond het vreselijk moeilijk dat Wil Schuurman in de zaal zat'.

Wil Schuurman werd vergezeld door een Hindoestaans ogende jongeman. Zij stelde hem voor als haar kleinzoon. 'Wat vond je ervan?' vroeg ik. 'Ik had het er moeilijk mee', zei Wil.

'Marjolijn ook', zei ik tegen haar, 'misschien is dat een troost'.

Ik besefte dat dit een historisch moment was, daar in het Amsterdamse Frascati. Vandaag en morgen is Jeremia daar nog te zien: daarna gaat hij het land in.

Meindert Fennema is emeritus hoogleraar en columnist voor Volkskrant.nl. Onlangs verscheen zijn eerste roman Het slachthuis.

 
Zij kregen uit de ziekenpot van de Tweede Kamer waaraan Hans en zij jarenlang trouw hun bijdrage leverden geen bloemetje of zelfs maar een kaart: niets, niets.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.