Vrijheid is dubbelzinnig goed

De discussie rond het boek Vrijheid als ideaal heeft alle kenmerken van een mediahype. Alles in het boek wordt toegeschreven aan een bekende Nederlander (in dit geval Femke Halsema), argumenten worden versimpeld tot hapklare brokken (Femke kiest voor het individualisme en tegen gemeenschapszin) en er wordt een vals spektakel opgevoerd...

Wel irriteert dat het boek zelf in zo'n hype geen rol meer speelt, omdatde ene stukjesschrijver op de vorige afgaat. Duidelijk is dat Warmelink(Forum, 18 oktober) het boek niet heeft gelezen en alleen reageert op de'vijandige' reactie van Halsema en Snels (Forum, 14 oktober) op hetbesprekingsartikel van Kraaijeveld (het Betoog, 8 oktober).

Warmelink dramatiseert tegenstellingen die de auteurs van de bundeljuist achter zich proberen te laten. Dat socialisme en liberalisme,verzorgingsstaat en individualisme niet samengaan, is volgens hem 'eenwaarheid als een koe'. Óf je stelt het individu voorop, óf degemeenschap; allebei tegelijk 'is onmogelijk of leeg'. De keuze omliberale, individuele vrijheid als uitgangspunt te nemen voor linksepolitiek is daarom 'principieel onjuist'.

Maar de leegte schuilt juist in de hoofden van hen die zeuren over deleegte van links. Het sociaal-individualisme dat in het boek wordtaangeprezen, wordt door Wansink (Forum, 18 oktober) een 'vierkante cirkel'genoemd. Die dooddoener laat zien dat bij velen de intellectuele enpolitieke fantasie ontbreekt ouderwetse reflexen te ontstijgen en nieuweideeën een kans te geven.

De verzoeningen tussen socialisme en liberalisme en tussenindividualisme en gemeenschapszin, staan al veel langer op de linksepolitieke agenda. Sociaal-individualisme (een term die is ontleend aan desocialistische denker Jacques de Kadt) is een poging om aan die verzoeningeen nieuw en eigentijds gezicht te geven. Het liberalisme is niet vanzelfal sociaal, zoals bijvoorbeeld Mark Rutte en de opstellers van hetVVD-Manifest geloven. Maar het is evenmin waar, zoals linkse moralisten alsKraaijeveld en Warmelink in spiegelbeeld menen, dat het liberalisme perdefinitie asociaal en dus taboe is.

Het is daarentegen de moeite waard de dynamiek van het individualismete socialiseren, om zo de door rechts geperverteerde vrijheid envrijzinnigheid terug te winnen voor links. Daarbij is het zinloos op eenabstracte manier vast te houden aan het primaat van het individu boven degemeenschap of het omgekeerde daarvan. Individuen worden gemaakt en gevormddoor hun gemeenschappen en tradities, en niemand kan overleven en zichontplooien zonder de bescherming en de arbeidsdeling die sociale verbandenbieden.

Autonomie en persoonlijke vrijheid worden niet alleen mogelijk gemaakt,maar ook tegengewerkt door sociale collectieven - en zijn in sommigegevallen alleen te realiseren doordat individuen zich afzetten tegen degroep. De individuele vrijheid wordt niet alleen geboren in de schoot vande gemeenschap en de traditie (de familie, het gezin, de democratischerechtsstaat), maar moet ook vaak op deze instituties worden bevochten (eengeneratieconflict, een scheiding, een verdere democratisering van dedemocratie).

Vrijheid is dus een dubbelzinnig goed. Zij kan alleen opbloeien ingemeenschappen, maar wordt door diezelfde gemeenschappen gemakkelijk onderdruk gezet. Het sociaal-individualisme wil recht doen aan beide zijden vandeze medaille. In die zin valt het samen met een nieuw gemeenschapsideaal.Sociaal-individualisten willen zware, gesloten gemeenschappen veranderenin lichte, open gemeenschappen. Dat is de vierkante cirkel die ouderwetslinks en nieuw rechts tot nu toe boven de pet gaat.

Dick Pels

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.