Vrije wil

Joran is een psychopaat, oordeelde de psychiater Bram Bakker op televisie. Als het klopt dat Joran een psychische stoornis heeft en als het bewijs tegen hem rond komt, moet Joran dan worden gestraft of worden behandeld?...

Voor de man in de straat is het antwoord duidelijk. Stuur Joran en Peter R. voor het oog van televisiecamera’s de straat op en er zullen nieuwe kijkcijferrecords worden verbroken dankzij een live uit te zenden lynchpartij.

De meeste intellectuelen vinden de optie van een behandeling aantrekkelijker. Wijlen filosoof Betrand Russell stelde bijvoorbeeld dat het straffen van misdadigers net zo zinloos is als het straffen van een kapotte auto. Misdaden zijn het gevolg van de combinatie van genetische aanleg, falende opvoeding, verkeerde vrienden en dom toeval. Straffen helpt niet of nauwelijks tegen een ontregelde hersenchemie, behandeling wel.

Of deze redenering inhoudelijk klopt, weet ik niet. Slimmere mensen dan ik hebben hem omarmd en verworpen. Een nieuw experiment van de Amerikaanse psycholoog Kathleen Vohs beschrijft echter wel waar deze redenering toe leidt. Zij liet proefpersonen een uiterst moeilijke test maken en beloonde hen na afloop met één dollar voor ieder goed antwoord. De proefpersonen konden zelf de score van goede antwoorden bijhouden en konden ook zelf het verdiende geld uit een envelop pakken.

Hoe eerlijk zij dit doen, blijkt te worden beïnvloed door een betoog over vrije wil. Wie argumenten voor het bestaan van een vrije wil heeft aangehoord, gedraagt zich eerlijker dan de persoon die zichzelf net heeft horen beschrijven als het willoze product van zijn eigen hersenchemie.

Als we dit vertalen naar de situatie van Joran, is de conclusie duidelijk. Als hij daadwerkelijk een rol heeft gespeeld in de verdwijning van een jonge Amerikaanse vrouw op Aruba, dan verdient hij straf, ongeacht of zijn daden samenhangen met een psychische stoornis. Als Joran wordt aangesproken als een verantwoordelijk individu, is de kans op soortgelijke misstappen in de toekomst waarschijnlijk kleiner. En zelfs als Joran niets van een dergelijke straf leert, dan nog is het belangrijk die wel toe te kennen. De gedachte dat misdadigers vanuit vrije wil handelen, helpt in ieder geval om anderen in het gareel te houden.

Als we over honderd jaar beschikken over genoeg wetenschappelijke feiten om definitief te concluderen dat de vrije wil niet meer is dan een illusie die ons door ons eigen brein wordt voorgeschoteld, dan nog zullen we er uit pragmatische redenen voor kiezen om het idee in stand te houden dat we zelf ons eigen lot bepalen.

De vrije wil hoeft niet te bestaan om ons als mens te verbeteren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden