Vrije vrucht van vijandig paren

De publieke omroep zucht niet alleen onder de adviezen van McKinsey, de omroepen worden deze maanden ook nog doorgelicht door een visitatiecommissie die volgend jaar rapporteert....

De NPS?', zegt voormalig NOVA-presentatrice Maartje van Weegen. 'Ik weet niet hoor. Geen hond weet wat de NPS is. Van NOVA denkt iedereen nog steeds dat het door de NOS wordt gemaakt.'

'De NPS', zegt eindredacteur Ad van Liempt van Andere Tijden, 'is - vrij naar Jacques Perk - de vrucht van vijandig paren. De start was turbulent en akelig. Maar inmiddels is de NPS het hart van de publieke omroep. Ik zou niet weten bij welke andere omroeporganisatie zo'n liberaal journalistiek klimaat heerst. Ik heb nog nooit gehoord dat hier iets niet mocht.'

'Het NPS-gevoel?', zegt Frans Kotterer van het radioprogramma Kunststof. 'Ik heb niet zo'n NPS-gevoel. Volgens mij bestaat het helemaal niet. Of Kunststof een echt NPS-programma is kan ik dus ook niet zeggen. Dan zou ik eerst moeten weten wat het NPS-gevoel is.'

De NPS. Afkorting van Nederlandse Programmastichting. Aantal leden: nul. Aantal televisiegidsen: nul. Status: A-omroep. Budget: 45 miljoen euro per jaar uit de rijksomroepbijdrage, verder veel steun van de verschillende omroepfondsen. Wettelijke taken: veel. De NPS moet 40 procent van zijn zendtijd aan cultuur besteden en 20 procent aan programma's voor minderheden. En verder is de omroep, aldus artikel 15b van de Mediawet, verplicht tot het opnemen van programma-onderdelen 'die voorzien in de bevrediging van in het volk levende maatschappelijke, culturele, godsdienstige of geestelijke behoeften, zodanig dat het programma van de Programmastichting tezamen met de programma's van de andere instellingen die zendtijd voor landelijke omroep hebben verkregen, een evenwichtig beeld oplevert van de maatschappelijke, culturele, godsdienstige en geestelijke verscheidenheid in Nederland.'

Begin jaren negentig zorgden de plannen voor de opsplitsing van de NOS in twee organisaties, waarbij een 'NOS bij uitstek' voor nieuws en belangrijke evenementen zou zorgen en een 'NOS aanvullend' (de latere NPS) voor de tv-programma's op het gebied van zang, dans, cultuur en minderheden, voor veel onrust in Hilversum. Een felrood schotschrift van de Ondernemingsraad van de NOS uit 1993 laat op het omslag een cartoon zien van toenmalig NOS-baas Max de Jong die met een valse grijns de NOS in tweeën zaagt. 'Onverantwoord & onnodig: sluipmoord op het NOS-programma', staat erboven.

Volgens Harry Kramer, directeur media bij het ministerie van OC & W was de splitsing nodig vanwege de voorgenomen structuurwijziging van de publieke omroep. 'Er zou een raad van bestuur van de NOS worden ingesteld die samen met drie netcoördinatoren de leiding van de hele publieke omroep op zich nam. Die raad van bestuur moest zonder eigenbelang zijn werk kunnen doen, en dat kon alleen als de programmatische taken van de NOS in een nieuwe omroep zouden worden ondergebracht.' Die omroep moest bovendien stevig gaan samenwerken met de VARA en de VPRO op Nederland 3; samenwerking tussen omroepen was destijds, onder minister d'Ancona van WVC, het sleutelwoord. Kramer: 'Ed van Westerloo, de toenmalig directeur van de NOS, had heel andere plannen: die wilde van Nederland 3 een NOS-net maken. Maar dat zou onherroepelijk tot verelendung hebben geleid. De NOS op het ene net, de publieke omroepverenigingen op twee andere netten, dat was uiteindelijk altijd een concurrentiestrijd geworden.'

Eind 1994 stuurde een aantal bekende programmamakers van de NOS een videofilmpje aan de Tweede Kamer om te protesteren tegen de voorgenomen splitsing. Toenmalig NOS-baas Ed van Westerloo, presentatoren als Charles Groenhuijsen, Maartje van Weegen, Tom Egbers, Mart Smeets, Joop van Zijl: zij allen waren tegen. Ad van Liempt was een van hen: 'We dachten dat de NOS enorm verzwakt zou worden en dat de splitsing alleen maar nog meer bureaucratie zou opleveren. Als er nu op die bureaucratie moet worden ingekrompen, moeten we die splitsing maar weer terugdraaien.' Maartje van Weegen is het daarmee eens: 'Uiteindelijk heeft die hele splitsing alleen maar veel extra omroepbaasjes opgeleverd. Het was niet nodig geweest. De programma's die de NPS nu maakt, had de NOS net zo goed kunnen maken.'

Toch is de NPS acht jaar na de oprichting een bloeiende omroep. Programma's als Sesamstraat, Het Klokhuis, het Uur van de Wolf en Dunya en Desie 'voorzien in de bevrediging van in het volk levende maatschappelijke, culturele, godsdienstige of geestelijke behoeften' en op Nederland 3 verloopt de samenwerking met VARA en VPRO redelijk.

Maar waar huist de ziel van de NPS?

Hij waart niet rond op de redactie van Kunststof, het radioprogramma over media en cultuur dat dagelijks om 19 uur wordt uitgezonden op radio 1. Kunststof, met de vaste presentatoren Jellie Brouwer, Petra Possel en Frénk van der Linden is in amper twee jaar tijd uitgegroeid tot een belangwekkend programma waar een min of meer actuele gast voor een publiek van 95 duizend luisteraars een uur lang over zichzelf wordt doorgezaagd.

Zo goed bevalt Kunststof, dat de NPS volgend jaar een vergelijkbaar programma over media en cultuur op televisie wil brengen onder de titel TV3, eveneens om 19 uur. Voor een experiment waarbij Kunststof radio- en televisieprogramma tegelijk wordt - zoals de TROS op zaterdagochtend doet met Kamerbreed - is Kotterer enigszins huiverig. 'Televisiecamera's in een radiostudio, dat werkt niet. Wij zitten in studio Desmet, een prachtige studio met gedempt licht, er is geen ontsnappen mogelijk; mensen vergeten dat ze op de radio zijn. Maar er wordt wel gekeken in hoeverre Kunststof en TV3 kunnen samenwerken.'

De ziel van de NPS waart ook niet erg rond op de afdeling drama. Eindredacteur Marina Blok: 'Geen ziel, wel bezieling. De NPS is een omroep zonder ballast, een beetje anarchistisch in die zin dat hier heel erg veel kan. Maar het is moeilijk te zeggen wat nou typisch NPS-drama is. Dan kom je toch weer terecht bij die wettelijke taken op het gebied van cultuur, zoals De Ordening, en minderheden. Bradaz was een comedy die is ontstaan vanuit de wens iets voor en met Surinamers te doen. In Dunya en Desie speelt een Marokkaans meisje mee, maar het is in de eerste plaats gewoon een mooie, leuke serie.' Dat de wettelijke verplichtingen er zijn, vindt Blok wel goed: 'Ik denk dat het nog steeds nodig is. Aandacht voor de gekleurde medemens is nog steeds geen automatisme.' Maar enige relativering is op zijn plaats, zegt ze: 'De NPS is weliswaar een minderhedenomroep wat zijn doelstelling betreft, maar als je kijkt naar de samenstelling van afdelingen en redacties, dan werken er toch voornamelijk blanke Nederlanders. En van hen is ook nog het merendeel man.'

Vanaf 15 oktober op Nederland 3: de nieuwe serie Weltevreden op 10. Een Nederlandse versie van de komische BBC-talkshow The Kumars at no. 42, waarin een Indiaas gezin - vader, moeder, zoon, omaatje - een beroemde gast ontvangt en steevast ruzie krijgt. Eigenlijk had regisseur Marc Nelissen voor die Nederlandse versie graag een Marokkaans gezin gehad, en daar is ook intensief naar gezocht. 'We hebben echt schreeuwende behoefte aan geestige en bevlogen Marokkanen, er moet dringend een leuk, goed Marokkaans programma komen. Maar we konden ze niet vinden. Marokkaanse gezinnen ruziën niet waar gasten bij zijn, en ze zijn veel te beleefd om leuk te zijn.' Het is uiteindelijk een Surinaamse cast geworden.

Het maken van programma's voor minderheden is 'heel vervelend en ondankbaar werk', aldus Nelissen: 'Als je niet oppast is het niet het programma-idee dat telt, maar het doel ervan. Dat komt de kwaliteit van programma's meestal niet ten goede, dan krijg je van die allochtonenprogramma's: vreselijk.' Weltevreden op 10 wordt derhalve geen allochtonenprogramma, maar gewoon een fijne comedy annex talkshow.

De ziel van de NPS? Nelissen: 'Ach, ziel... De NPS is vooral heel zakelijk, heel down to earth, enorm prettig om mee te werken. Er heerst niet die cultuur die je bij de VARA en andere omroepen wel aantreft en waarbij iedereen constant aan elkaars stoelpoten loopt te zagen.'

De leiding van de NPS bestaat uit directeur Willem van Beusekom (de enige omroepdirecteur die contractueel heeft laten vastleggen dat hij een week per jaar niet aanspreekbaar is wegens het Songfestival dat hij al sinds jaar en dag van televisiecommentaar voorziet) en programmaleider Carel Kuyl. Waar Van Beusekom onder zijn medewerkers het imago heeft van een brave vergadertijger, 'een Hilversumse apparatsjik', wordt Kuyl omschreven als degene die bij de NPS echt de dienst uitmaakt. Sinds een paar maanden heeft hij zichzelf gedetacheerd als hoofdredacteur bij NOVA, het dagelijkse actualiteitenprogramma op Nederland 3 dat in 2002 ingrijpend zou vernieuwen en waarover eerst vijf presentatoren en vervolgens een hoofdredacteur struikelden. Deze manoeuvres hebben de NPS ongeveer 130 duizend euro aan afkoopsommen gekost. Het imago van de NPS is er echter niet door aangetast, vermoedt Carel Kuyl: 'Het programma zelf heeft schade opgelopen, maar NOVA wordt niet heel erg met de NPS geassocieerd.'

Kuyl was zelf nauw betrokken bij de vernieuwingsplannen van NOVA. 'Er moest daar wel iets veranderen. Ik wílde dolgraag dat er wat gebeurde, achteraf bezien misschien te graag, ik wilde dat NOVA het middelpunt werd van het debat in Nederland, een echt newshour. Dat is nog steeds mijn ambitie. Maar ik ben zo meegezogen in die wil er iets anders van te maken, dat ik mijn afstand heb verloren. Je gaat deel uitmaken van het proces. Ik ben voorzichtig geworden in het ventileren van meningen over anderen; wel heb ik goed gekeken naar mijn eigen rol. En daar kan ik mee leven.'

Al met al is de NPS volgens Kuyl 'voor een omroep die is ontstaan omdat mensen de NOS een kopje kleiner wilden maken' nog heel behoorlijk terechtgekomen. 'De NPS is een sterke omroep die zich redelijk staande houdt, wat al een hele prestatie is in Hilversum - hier zijn mensen vooral goed inhet verscheuren van elkaar.' Samenwerking met andere omroepen mag van Kuyl veel verder gaan dan nu het geval is. 'We maken drie actualiteitenprogramma's; die kunnen best uit één studio komen.'

Op de redactievloer van NOVA klinken nog revolutionairdere geluiden. 'Gewoon alle actualiteitenrubrieken volledig fuseren', zegt eindredacteur Henry in 't Zandt. 'En dan op verschillende momenten van de dag een heel sterke actualiteitenrubriek maken en verschillende accenten leggen. Dat je geen toestanden krijgt zoals afgelopen maandag, toen iedereen meende iets met de Volendamse cafébaas Veerman te moeten doen.'

Ook Marina Blok van de afdeling drama ziet veel heil in vergaande samenwerking tussen de omroepen. Ze droomt hardop van een groots project: de verfilming van het leven van Annie M.G. Schmidt aan de hand van de biografie van Annejet van der Zijl. Een producent is er al (Burny Bos), twee scenarioschijvers ook (Mieke de Jong en Tamara Bos). Blok: 'Dat wordt natuurlijk een hele kostbare serie. Wat zou het prachtig zijn als we dat met zijn allen konden financieren en in 2010, Schmidts honderdste geboortedag, uitzenden.'

Misschien is de ziel van de NPS wel dat de NPS niet zo aan ziel hecht. Identiteit, eigenheid: de NPS is er niet van. Carel Kuyl: 'Samen dingen doen ligt lastig hier in Hilversum. En ik ben bang voor een soort tegenbeweging; dat omroepen het actualiteitenprogramma Brandpunt weer in ere willen herstellen, bij wijze van spreken. Maar we leven in een ontzuilde samenleving. En daar voelt de NPS zich goed in thuis.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden