Vrije Universiteit krijgt weer normen

De Vrije Universiteit Amsterdam, ooit gesticht op gereformeerde grondslag, gaat studenten onderrichten in ethische vraagstukken. Sommigen zijn hier sceptisch over, anderen gaat het niet ver genoeg....

JARENLANG diende de beeltenis van een maagd als beeldmerk van de Vrije Universiteit Amsterdam. Met haar rechterhand wees ze naar de wapenspreuk: 'Onze hulp is in de naam van de Heer.' In 1989 werd dit logo vervangen door een griffioen, het hybride fabeldier met het bovenlijf van een adelaar, de oren van een paard en het onderlijf van een leeuw. Voor critici symboliseerde die wijziging het einde van het bijzondere karakter van de Vrije Universiteit.

Stichtte Abraham Kuyper de Vrije Universiteit in 1880 om 'vrij van den staat en vrij van de kerk, op den grondslag der Gereformeerde beginselen land en volk een zegen te zijn, met Gods kracht de ontkerstening van de natie tegen te gaan', in de huidige studiegidsen is dat streven zuiniger geformuleerd. 'Die traditie levert nog altijd een positieve bijdrage tot de cultuur van de VU', staat er.

Toch moet het bijzondere karakter van de VU meer zijn dan een reliek uit het verleden. Tijdens het 115-jarig bestaan van de universiteit, in 1995, sprak de toenmalige rector-magnificus prof. dr. E. Boeker uitvoerig over normen en waarden in het VU-onderwijs. Nu, drie jaar later, krijgt het project Van waarden weten langzaam gestalte. De Faculteit der Biologie begon dit collegejaar als eerste.

In het tweede jaar wordt bij drie vakken aandacht besteed aan normen en waarden. Zo wordt bij de cursus cellulaire biologie uitvoerig stilgestaan bij dierproeven en proefdieren. 'We gaan in op algemene aspecten zoals regelgeving en alternatieven', zegt hoofddocent dr. K. Kits. 'Maar ook hebben we het over het dierenleed, dat zo mooi ''ongerief'' wordt genoemd. Studenten moeten zich realiseren dat ratten onder veel stress gebukt kunnen gaan, door krappe huisvesting en tests.'

Die aandacht zou ook op de Universiteit Utrecht kunnen, erkent Kits. 'Het is niet in een protestant-christelijk jasje gestoken. Maar door de studiedruk is er meestal geen structurele aandacht voor dergelijke zeer relevante vraagstukken. Dan hangt het te veel af van de individuele student en docent, terwijl het nu is verankerd in het studieprogramma.'

Vanaf komend collegejaar krijgen ook studenten aan de letterenfaculteit te maken met een normenproject. Ze krijgen een aantal verplichte vormingsvakken die twaalf studiepunten opleveren. 'Er bestaat gepaste scepsis binnen de faculteit tegen die vormingsvakken', zegt dr. J. Noordegraaf, coördinator van het waardenproject bij Letteren.

'Ik hoor reacties als: ''Nou ja, we doen het al'' of juist: ''Wat heb je eraan''. Ook vrezen sommigen voor ouderwets geëvangeliseer. Maar het is een misvatting om te denken dat het om een reconfessionalisering gaat. We willen geen onwrikbare waarden opdringen, maar studenten de geestelijke bagage meegeven die hen aan het denken zet.'

Levert de VU dankzij het waardenproject op termijn een beter slag wetenschappers af? 'Er zijn mensen die dat wel verwachten', zegt Noordegraaf, 'maar ik weet niet of dat zo duidelijk zichbaar zal zijn. Natuurlijk is Van waarden weten voor de VU ook een manier om zich te profileren tegenover de Universiteit van Amsterdam, al is het project daar niet om begonnen.'

Heerst bij de ene groep docenten en hoogleraren onverschilligheid over het waardenproject, anderen gaat het niet ver genoeg voor een universiteit die zich beroept op haar bijzondere grondslag.

'Degenen die het ideaal van de VU als een christelijke universiteit koesteren, maken misschien een vijfde deel van het docentenkorps uit', schat prof. dr. S. Griffioen, hoogleraar wijsbegeerte. 'De grote meerderheid kan het allemaal niet zo veel schelen.'

Griffioen hekelt de godsdienstig-culturele relativering, waardoor het karakter van de VU verloren gaat en slechts een 'vaag besef van traditie' overblijft. De filosoof bepleit een hernieuwde oriëntatie van de VU op haar christelijke identiteit. 'Het is vijf voor twaalf. Ik vind dat een hoogleraarspost maar vacant moet blijven als er geen kandidaten zijn die de beginselen van de VU daadwerkelijk onderschrijven - zelfs als de VU daarmee haar concurrentiepositie tegenover andere universiteiten verslechtert. Anders gaan de VU en de Universiteit van Amsterdam wel heel erg veel op elkaar lijken.'

Noordegraaf ziet weinig in een al te strenge christelijke leidraad. 'In de tijd van Abraham Kuyper waren de verschillen tussen de UvA en de VU inderdaad een heel stuk groter dan tegenwoordig. Maar het lijkt me onmogelijk en onwenselijk om naar die tijd terug te keren.'

De opmerkelijkste reactie kwam begin december van VVD-ideoloog en columnist Paul Cliteur in Trouw. Aangezien de van oudsher confessionele universiteiten worden bevolkt met 'een bontgekleurd mengsel van randgelovigen, geseculariseerden, relativeerders en gewone vakwetenschappers die in hun werk niet gestoord willen worden door gezeur over ideologie', moet de gereformeerde aanhang aan de VU maar een eigen, kleine universiteit oprichten, zoals de Islamitische Universiteit Rotterdam, stelde Cliteur. De Vrije Universiteit kan dan opgaan in de Universiteit van Amsterdam.

'Die geluiden laten buitenstaanders wel vaker horen', reageert Noordegraaf, 'maar zij hebben toch een beperkte visie op wat een Vrije Universiteit in deze tijd nog kan betekenen.'

Bart Dirks

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden