Vrije geest

De Europese identiteit mag wankel lijken, voor Pieter Steinz is ze dat niet. Op een mooie associatieve manier laat hij zien hoeveel we gemeen hebben. Van Abba tot Fellini.

Pieter Steinz: Made in Europe

****

Nieuw Amsterdam

432 pagina's; euro 34,95.

Wie zich een beeld vormt van Europa, wordt keer op keer gecorrigeerd door de werkelijkheid. Je hoeft geen Geert Mak te hebben gelezen om te weten dat de Europese identiteit wankel is, weinig wordt beleefd en op gespannen voet staat met de veranderlijkheid van het bijna schuimvormige organisme dat het reële Europa is. Het wil nog niet zo, met die collectieve beleving van de bewoners van het oude continent. En wat hebben ze ook te delen? Een banksysteem, een handelsverdrag, een paspoortzone? De democratie? Ook die blijkt vele gedaanten te hebben. Europa heeft geen gezicht - zo werd bevestigd toen op de eurobankbiljetten fantasiegebouwen werden afgebeeld, alsof Europa niets heeft waar we allemaal trots op zijn. Wij zijn eigenlijk niks dan pragmatisme, lijkt de boodschap.

Onzin, betoogt literatuurcriticus Pieter Steinz (1963) in Made in Europe. Alles wat nodig is, is een erkenning van het belang van kunst (o ja, dat) en een associatieve houding, en je ziet hoeveel we samen hebben: Abba, Lego, Ovidius, Pippi Langkous, Chanels kleine zwarte jurk, Fellini, Macbeth, Dürer, Bernini, Koolhaas, IKEA, Pina Bausch en Tsjechov - want bij Steinz is de rekkelijkheid van het begrip kunst groot en doet Rusland ook mee. En zo nog 195 andere verschijnselen die het continent voortbracht, en die in alle Europese landen worden gewaardeerd.

We hebben gemeen wat er uit onze grootste geesten voortkwam. Jeroen Bosch is niet alleen evenzeer van de Spanjaarden als van de Hollanders, zijn apocalyptische altaarstukken zijn voor mensen tot aan de Oekraïne een krachtig symbool van waanzin en werkelijkheid, van angst en absurdisme. En ze klonken tot in de 20ste-eeuwse film en literatuur door. Jane Austens Pride and Prejudice legde de basis voor de moderne romantische komedie en de Citroën DS - 'la déesse', de godin - is de kathedraal voor de 20ste-eeuwse man, een magisch object dat in ieder land een andere bijnaam kreeg. Over kathedralen gesproken - we hebben er vele, met Chartres als archetype, en zonder Schloss Neuschwanstein had Disney geen woonplaats voor zijn prinsessen gehad.

De kunst wordt wel gepolitiseerd door het zo in een mal van een Europese identiteit te gieten, en daar valt wat op af te dingen; grote geesten zijn niet gebonden aan grenzen, zeker niet grenzen die eeuwen na hen zijn ontstaan. Maar de voordelen zijn te groot om er erg moeilijk over te doen: Steinz maakt een web van verbeelding zichtbaar onder het continent, en dat biedt meer zelfinzicht dan politieke verdragen doen.

Pieter Steinz is ziek, hij heeft ALS, en Made in Europe zal zijn laatste boek zijn. Hij is als schrijver, Letterenfonds-directeur, NRC Handelsblad-criticus en commentator op televisie een publiek figuur en koos, wellicht daarom, om ook over zijn ziekte openheid te geven in een interview in NRC Handelsblad, drie weken geleden. Een gesprek als een geschenk, aangrijpend vanwege de waardige omgang van hem en zijn familie met zijn aankomend einde. Een leven literatuur gaf hem voorbeelden, zei hij, zoals Seneca en Socrates - maar je moet het wel kunnen opbrengen.

Zo klem als de ziekte zijn lichaam heeft gezet, zo beweeglijk en springerig is zijn geest - dat wisten we van eerdere boeken als De duivelskunstenaar, Macbeth heeft echt geleefd, en Lezen &cetera en hij toont het met Made in Europe nog meer, omdat zijn onderwerpveld is opgerekt. Met gemak verbindt hij de surrealistisch filmer Luis Bunuel aan een sketch van Van Kooten en De Bie, een schilderij van Francis Bacon en de film Eternal Sunshine of the Spotless Mind, zo dat je de surrealistische droom ziet terugkeren. Hij maakt de oud-Europese stilist in James Bond zichtbaar, met zijn Russische kaviaar, Franse champagne en Duitse pistool, tot we uiteindelijk Odysseus in hem zien. Steinz heeft een feilloos gevoel voor wat blijft kleven en scharrelt zijn informatie - vergelijkingen, citaten, voorbeelden - als een strafpleiter bij elkaar om je te overtuigen van de verbanden die hij ziet.

Natuurlijk zou elke Europeaan een andere canon maken, en ook deze is onvolledig. Vrouwen hadden meer ruimte mogen krijgen: voor Zadie Smith en Amy Winehouse, Louise Bourgeois en Marlene Dumas, voor Sophia Loren, Marlene Dietrich, Miuccia Prada, Wislawa Szymborska en Zaha Hadid (Brits staatsburger en Dame) was iets te zeggen geweest, en Simone de Beauvoir bungelt slechts naast Sartre in een kader.

De kwaliteit van Made in Europe is niet de volledigheid, maar de openheid. Het vraagt bijna om nog te vermeerderen, als schuim. Een associatieve geest is het tegendeel van de geest die wil afbakenen, differentiëren en consolideren. Steinz staat zichzelf toe op het onduidelijke af vrij te zijn; de indeling is bijvoorbeeld volkomen ongelijksoortig. Soms een kunstwerk, soms een kunstenaar, een personage, een bedrijf, een object, een idee. Zelfs het koffiehuis en het museum staan in de lijst.

Schema's achterin bieden houvast voor deze vrije canon van de Europese bildung, die ongetwijfeld door docenten - wie weet in heel Europa - gebruikt zal worden om jonge Europeanen zelfkennis aan te reiken. De verhalen zijn kort, soms amper anderhalve pagina, en daar wreekt zich de ambitie van Steinz: je zou geregeld willen dat de associaties dieper gingen en echt analyses werden. Made in Europe is geen cultuurfilosofie, maar een pleidooi om de kunst als vanzelfsprekend onderdeel te beschouwen van wie en wat we zijn. Verbeelding aan de macht. En dat mag tot achter de Wolga doordringen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden