Vrij zonder geheugen

Alan Berliner was doodsbang voor de ziekte alzheimer. Totdat hij een film maakte over zijn achterneef, die aan de ziekte leed.

'Vernederend' - zo noemt de zus het portret van haar in geheugenverlies wegzakkende broer, in First Cousin Once Removed, een van de indringendste films van het IDFA. Hoe haalt haar achterneef, de gerenommeerde experimenteel documentairefilmer Alan Berliner, het in zijn hoofd om de aftakeling van hun bijna 90-jarige, door alzheimer getroffen familielid zo onverbloemd tentoon te stellen voor een breed publiek?


Wie de beginscènes van de film ziet, kan zich wel iets voorstellen bij haar verontwaardiging. In elkaar kort opvolgende fragmenten zien we de kamerdeur in een verzorgingstehuis een keer of wat openzwaaien, en valt neef Berliner met draaiende filmcamera binnen: koekoek! Steeds ontwaren we de kindse blik in de ogen van Edwin Honig, die duidelijk geen idee heeft wie hem opzoekt, of wat die zoemende lens behelst.


Ooit was de Amerikaan Honig dichter, vooraanstaand vertaler (van onder anderen Fernando Pessoa, voor zijn verdiensten geridderd door zowel de Spaanse koning als de Portugese president) en universitair docent, onder meer aan Harvard. Het grote voorbeeld voor zijn filmende achterneefje Alan.


'Zijn zus wist niet dat hij me al jaren eerder toestemmig had gegeven deze film te maken', zegt Berliner (56). 'Ik vond het een goed idee om zulk commentaar als dat van zijn zus alvast in de film te stoppen, want de kijker kan wel eens soortgelijke bedenkingen hebben.'


First Cousin Once Removed werd door Amerikaanse critici onthaald als meesterwerk, maar een enkeling was zeer kritisch: u zou uw onderwerp exploiteren.

'Onzinnig, vond ik dat verwijt. Ik voerde vaak gesprekken met Edwin over de werking van het geheugen, zo is het begonnen. Hij is onderwerp van de film, maar in zekere zin ook co-regisseur. Ik hoop natuurlijk dat First Cousin Once Removed dit soort tegenwerpingen ontstijgt, en dat het onttakelingsproces van Edwin ons iets leert over wat het betekent om afstand te doen van je herinneringen. Dit was geen verlegen man, maar iemand die altijd tot de bodem wilde gaan van iets. Goede poëzie, zei hij vaak, moet ons tot in de grondvesten van ons bestaan doen schudden.'


Ook dement kan Edwin opmerkelijk gevat uit de hoek komen: misschien sliep jij en was ik wakker, is het eerste wat hij zegt als u hem al filmend wekt.

'Dat is wonderlijk, toch? Maar hij was dan ook een taalvirtuoos, dat raak je niet zomaar kwijt.'


Berliner, die in zijn werk vaak zichzelf en zijn familie ontleedt, om zo iets te zeggen over de mens in het algemeen, noemt zijn angst om zelf alzheimer te krijgen een van de drijfkrachten om deze film te maken.


'Zijn teruggetrokken levende vader, die hij portretteerde in Nobody's Business (1996), leed er ook aan. Oscar Berliner, inmiddels overleden, schuifelt ook nog even voorbij in First Cousin Once Removed, en zegt te weten dat hij 'iets met een L' heeft.


'L's heimer. Dat bedoelt hij, en dat is alles wat hij nog weet.'


Bent u na het maken van deze film meer of minder bang zelf ooit uw geheugen te verliezen?

'Ik zie nu wel meer in dat er ook vrijheid schuilt in geheugenverlies. Het verlies van preoccupatie met succes, van het idee dat je in je leven van alles moet ondernemen. Het verlies van verantwoordelijkheid, dat is het in feite. Het geheugen maakt het mogelijk om verantwoording af te leggen, alzheimer bevrijdt je daarvan.


'Geen zorgen meer of je gedichten wel worden gepubliceerd of gewaardeerd, iets waarom Edwin zich eerder in zijn leven zeer druk kon maken. Met het verlies van identiteit komt een soort onschuld. Hij wordt gedurende de opnamen een puur persoon, meer en meer in het heden levend, in een luchtbel. Praten wil hij uiteindelijk ook niet meer.'


Tegelijk is het ook mogelijk dat hij in een soort hel verkeert.

'Van buiten af ziet het er niet uit als een fijne plek om te verkeren, dat is zo. Maar dat is onze perceptie. Hoe het werkelijk is, weten we niet. Ik vraag hem op een gegeven moment wat het beste is aan ouder worden. Dat je weer jong wordt, antwoordt hij.'


Zelfs wanneer bijna alles al is weggevallen, herinnert Edwin zich nog hoe hij zijn jongere broertje zag sterven en zichzelf daarvoor verantwoordelijk houdt. Dat is weinig vrolijk.

'Klopt. Maar ook dat valt weg, uiteindelijk. Eerst zegt hij nog: aangereden door een truck, een vrachtwagen. Later vergeet hij ook dat, en zegt hij 'trick', of 'train'. Hij weet nog dat er iets gebeurd is, maar niet meer exact wat. Dat is een belangrijk moment in de film: het voorval wordt een soort mythe, je ziet het vervagen in de mist van zijn herinnering.'


Heeft u de première van uw film uitgesteld tot het overlijden van uw onderwerp?

'Nee, zijn dood in 2011 overviel me, ik was er nog niet klaar voor. Ik vond het eerlijk gezegd juist een betekenisvol en extra schrijnend eind als hij nog níét dood zou zijn. Terwijl iedereen in de film al over hem spreekt in de verleden tijd. De dag nadat hij gestorven was, heb ik zijn lege kamer gefilmd, dat is nu het alternatieve einde geworden.'


Waarin verschilt uw film van eerdere documentaires over alzheimer?

'Mijn film is in het geheel niet wetenschappelijk. Er komen ook geen doktoren in aan het woord. Of en wanneer de breincellen oplichten, of juist niet, daar weet ik niks van. Ik film ook geen verplegers, alhoewel Edwin die heus wel had. Ik probeer, met gebruik van cinematografische metaforen in iemands hoofd te kruipen.


'First Cousin Once Removed is een portret van een man en zijn geheugen, en de gaten erin.'


Openingsfilm

Morgenavond wordt in het Amsterdamse Tuschinskitheater (én tegelijkertijd in 25 theaters door het hele land) het IDFA geopend met Wrong Time Wrong Place, de nieuwe film van John Appel (Zij gelooft in mij), over de gebeurtenissen in Oslo en op het Noorse eiland Utoya vorig jaar zomer, waar Anders Breivik een slagveld aanrichtte. Appels film gaat nadrukkelijk ook over de rol van het toeval. Direct betrokkenen vertellen over de dag die hun leven voor goed veranderde. Ook komen familieleden van slachtoffers die de aanslagen niet overleefden aan het woord.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden