Vrij bij gebrek aan levende getuigen

Vrijgesproken werd hij niet, maar veroordeeld kon Siert Bruins ook niet worden. Het vinden van overtuigend bewijs voor een zeventig jaar oude oorlogsmisdaad is bijna ondoenlijk.

HAGEN - Niet vrij van schuld, maar toch een vrij man. In deze wetenschap schuifelde oud-SS'er Siert Bruins woensdagmiddag de rechtszaal in het Duitse Hagen uit, achtervolgd door het hem inmiddels welbekende peloton Nederlandse en Duitse journalisten. Bruins, geboren in het Groningse Vlagtwedde, schuifelde zo snel, dat zijn achtervolgers bijna moesten hollen.


De Duitse rechters hadden even tevoren geconcludeerd dat er niet genoeg bewijs was om de 92-jarige te veroordelen voor moord op de Groningse verzetsstrijder Klaas Aldert Dijkema, op een septemberavond in 1944. Bruins gaat dus niet levenslang naar de gevangenis , zoals de openbaar aanklager had geëist, maar naar huis - in afwachting van het hoger beroep.


Als er iets duidelijk werd tijdens het veertig minuten durende vonnis, is het dat het ingewikkeld - haast ondoenlijk - is om genoeg overtuigend bewijsmateriaal te verzamelen voor een zeventig jaar geleden begane oorlogsmisdaad. Vooral als dat materiaal bestaat uit oude, papieren verklaringen van lang geleden overleden politieagenten en andere getuigen.


Het vonnis werd door de aanwezige nazi-jagers, de Nederlander Gideon Levy en de Duitse Stephan Strakce, met verbazing en ergernis ontvangen.


Moord of niet?

Toch werd Bruins niet vrijgesproken. De rechters zijn ervan overtuigd dat hij schuldig is aan doodslag op Dijkema, maar die misdaad is volgens het Duitse recht al decennia verjaard. Om Bruins voor moord te kunnen veroordelen, had de aanklager twee zaken moeten bewijzen: dat er boosaardige opzet in het spel was en dat Dijkema 'argeloos en weerloos' was toen de kogels hem raakten.


Als hij dat niet was, zou er sprake zijn geweest van een militaire handeling - Dijkema was verzetsman - en was er dus geen sprake van moord. De advocaat van Bruins bleef gedurende het proces verklaren dat zijn cliënt niet op de hoogte was geweest van het plan om Dijkema te vermoorden. Dijkema werd doodgeschoten tijdens een in scène gezette vluchtpoging van de verzetsman.


Het verwarrende aan het vonnis is, dat het zonneklaar lijkt dat Bruins Dijkema opzettelijk heeft neergeschoten - al dan niet in samenwerking met zijn meerdere August Neuhauser. Bruins heeft zelf toegeven op het tijdstip van de moord op het fabrieksterrein te zijn geweest waar het lichaam van Dijkema later door agenten werd gevonden. Uit vlak na de oorlog verkregen verklaringen van de toenmalige chef van de Sicherheitsdienst (SD) in Groningen, een zekere Bordeaux, blijkt dat hij Neuhauser de opdracht heeft gegeven om met Bruins Dijkema te doden.


Ook staat vast dat Bruins Dijkema uit zijn politiecel haalde en naar de auto bracht. Op dat moment was Dijkema weerloos en argeloos, aldus officier van justitie Andreas Brendel. Maar de rechters vinden dat er tussen dat moment en het tijdstip van zijn dood te veel tijd zit.


Geweld

Wat niemand kan vertellen is hoe Dijkema in de politieauto is gezet en hoe hij daarna uit de wagen is gehaald. Als dat met geweld is gebeurd, was de verzetsman niet meer argeloos en weerloos - en zou er dus geen sprake zijn van moord.


Bovendien, vinden de rechters, is Bruins als overlevende bij voorbaat in het nadeel omdat hij de overleden bronnen op wier getuigenissen de openbaar aanklager zich baseert, geen wedervragen kan stellen.


Dat het veroordelen van hoogbejaarde oorlogsmisdadigers uit de nazi-tijd ingewikkelder blijkt dan het op voorhand lijkt, blijkt ook uit processen en pogingen daartoe die de afgelopen jaren werden ondernomen. Bij de Oekraïense kampbewaker John Demjanjuk werd jaren gesteggeld over de echtheid van de papieren die als bewijs tegen hem moesten dienen en over de gezondheid van de aangeklaagde. Hij overleed uiteindelijk voor hij een getuigenis had afgelegd.


Ook de Nederlandse SS'er Klaas Carel Faber stierf voor hij kon worden veroordeeld. Heinrich Boere, een andere Nederlandse SS'er, werd in 2010 veroordeeld voor moord en bracht de laatste maanden voor zijn dood, eind december vorig jaar, door in een ziekenhuisgevangenis.


Of Bruins veroordeeld wordt? Officier van justitie Andreas Brendel moet binnen een week beroep aantekenen. Hij gaat het proberen. 'Maar vandaag blijkt wel hoe moeilijk het is om iemand voor moord veroordeeld te krijgen', zei hij gisteren.


Bruins wilde maar één ding, zo snel mogelijk het gebouw uit. Of hij blij was met het vonnis, wilden journalisten weten. 'Ik geloof het', mompelde hij mopperig, vlak voor hij door een glazen deur verdween.


Een 88-jarige man uit Keulen wordt ervan beschuldigd in 1944 te hebben deelgenomen aan het bloedbad in het Franse dorp Oradour-sur-Glane. Een SS-regiment moordde toen vrijwel het gehele dorp (624 mensen) uit en verwoestte de plek. De ruïnes zijn als monument bewaard gebleven. De beschuldigde was als 19-jarige lid van het SS-regiment. De eenheid waarvan hij deel uitmaakte, zou zeker 25 burgers hebben gedood. Later wordt door de rechter beslist of er een rechtszaak komt.


Oud-SS'er aangeklaagd voor Frans bloedbad

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden