Vriendelijke gehechtheid

Liefde heeft een verleden. 'Nee, eigenlijk twee levens', betoogt John Armstrong in Conditions of Love - The Philosophy of Intimacy....

Het vinden van een partner voldoet niet, garandeert helemaal niet dat de liefde zal opbloeien. Armstrong herinnert ons aan die grap uit Woody Allens film Husbands and Wives waarin ene Spencer een vrouw zocht die hield van golf, anorganische scheikunde, seks in de vrije natuur en de muziek van Bach. Kortom, hij zocht naar zichzelf, maar dan als vrouw. 'Het probleem schuilt niet in het vinden van de juiste persoon, maar in je eigen vaardigheden om aan een ander te geven - om van iemand te houden.'

Soms is liefde hartstocht, een passie die bezit neemt van de geest en het hart in lichterlaaie zet. Er bestaat zoiets als liefdesboulimie of liefdesanorexia, of liefdeswaanzin. Verliefd worden, 'een van de krachtigste en ingrijpendste emotionele ervaringen', schrijft Armstrong, is het gevolg van het samenkomen van twee zaken: de verlangens die we hebben en het werk van onze verbeelding. Door Cupido of Eros, de godheid wiens pijl ons verliefd maakt, worden wij slachtoffer en gevangene. Veel dichters en schrijvers haken in hun verzen, romans en overpeinzingen aan bij die gedachte dat we niet zelf bepalen of we verliefd worden en op wie of wanneer en of het dát is wat we willen.

Armstrong heeft het over de blinde Cupido en bevliegingen, liefde en de zin van het bestaan, seks en de evolutie van de liefde. Hij lardeert zijn betoog, net als in zijn vorige boek, met uitspraken van filosofen, verwijzingen naar films of muziek, en met citaten uit gedichten en romans. Hij treft, zegt hij, niet alle belangrijke inzichten en waarheden over het leven in één enkel systeem aan, maar probeert greep te krijgen op de veelheid van waarheden en inzichten die in veel verschillende - en soms tegengestelde - denkwerelden te vinden zijn. Hij is niet op zoek naar één theorie. Het is toch altijd maar weer die vraag, 'wat is liefde?', dat lees je ook in de vorig jaar verschenen boeken van Carol Gilligan - The Birth of Pleasure - A New Map of Love - of in Roland Barthes' in het Nederlands vertaalde Fragments d'un discours amoureux.

'Wat is een toverlantaarn zonder licht?', klinkt het in Die Leiden des Jungen Werthers, de eerste roman van Johann Wolfgang von Goethe, het verhaal van Werthers ongelukkige liefde voor Charlotte, waar zowel Barthes als Armstrong naar verwijst. De intieme beschrijving van de wijze waarop Werthers hartstocht zich ontwikkelde, was voor beiden het uitgangspunt van hun beschouwingen over de liefde.

Bij Barthes gaat het over het discours, over het gestamel en het gestotter, 'het verliefde spreken'; bij Armstrong over 'de vriendelijke gehechtheid', een eenvoudige formulering, maar volgens hem 'een definitie van de liefde die ons enkele van haar belangrijkste kenmerken voorhoudt'.

Alle geliefden, zegt Armstrong, scheppen kleine tekens en symbolen van hun afgescheidenheid, 'van de aangename afstand die ze bewaren van alle anderen'. Daarom ook is thuis - 'ons huis' - het natuurlijk symbool van de geliefden, de cocon, en er zijn natuurlijk ook karaktertrekken die je in de ander bewondert: een zachtaardig iemand is beminnelijker dan iemand die verbitterd is; vrijgevigheid is aantrekkelijker dan krenterigheid, en intelligentie spreekt meer tot de verbeelding dan domheid.

Liefde heeft twee levens: dat intieme, het biografische, maar ook het algemene, de mode. Dominique Simonnet, hoofdredacteur van het Franse L'Express, ging in interviews op zoek naar dat algemene verleden, naar grote veranderingen in de beleving van verliefdheid, liefde en seks. Hij sprak met historici, met Paul Veyne ('die antieken waren zeer puriteins, bacchanalen en orgieën waren eerder uitzondering dan regel'), Jacques Le Goff ('de middeleeuwse hoofse liefde heeft vermoedelijk nooit bestaan') of Alain Corbin ('met Madame Bovary verdwijnt de romantiek'); met essayisten en schrijvers als Pascal Bruckner ('de dictatuur van het obligate orgasme') of Alice Ferney, auteur van La conversation amoureuse, een roman over 'het verliefde spreken' die volgend jaar in het Nederlands verschijnt ('de klokken van mannen en vrouwen hebben niet dezelfde wijzers'; 'wij willen tegenwoordig oorlogen zonder doden en verliefdheden zonder blessures').

Het is een veelkantig en soms ontluisterend boek over de pudeur, de erotische folklore, het gereglementeerde intieme leven, de romantische liefde, de dubbele moraal, de flirt en het koortsige zaterdagavondgevoel, de dolle jaren van het interbellum, de seksuele revolutie, kortom over alle opvattingen en liefdespraktijken van mannen en vrouwen.

Tegenwoordig lijkt het alsof we het alleen nog maar over neuken hebben, kezen, rollebollen, pompen, stoten, wippen, pijpen, geilen, joekelen, rampetampen of bonken, over seksclubs en partouzes, toevallige ontmoetingen, wilde fuiven, triootjes en nummertjes maken - althans als je de boeken leest van Catherine Millet, Michel Houellebecq of Virginie Despentes - de titel van háár boek luidt kortweg Baise-moi, 'neuk mij'. Filosofen en 'situationnisten' als Raoul Vaneigem schreeuwden in de meidagen van 1968 Érection, insurrection!, 'hoe meer ik de liefde bedrijf, hoe meer revolutie'. Maar ook dát gaat voorbij, zegt Bruckner.

Niets moet meer, al kan en mag bijna alles. En, besluit de schrijfster Ferney, 'ook het sentiment is terug, de verliefdheid'. Misschien noemde Armstrong daarom het laatste hoofdstuk van Conditions of Love 'maturity', volwassenheid. Want in zijn boek wil hij twee dingen beweren, die beide door het hele boek heen zijn gevlochten: we willen zo graag begrepen worden, in de nabijheid van een ander verkeren, belangrijk zijn voor iemand anders; maar liefde is ook iets wat we ieder voor zich bereiken, niet iets waar we zomaar tegenop lopen als we maar geluk hebben.

'Er zijn mensen die nooit verliefd zouden zijn geworden als ze er anderen niet over hadden horen spreken', luidt een bekend aforisme van La Rochefoucauld. We zouden, schrijft Armstrong aan het slot, 'verliefd geworden' kunnen vervangen door 'dol op het werk van Van Gogh' (of 'snowboarden'), dat zou dezelfde strekking hebben. Er is een manier van spreken waardoor verliefd zijn opwindend en modieus lijkt, uit ijdelheid; daarentegen - en daar gaat De filosofie van de liefde - De verbeelding van de intimiteit over - bestaat er misschien ook een manier van spreken die ons leert onze liefdesvaardigheden te cultiveren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden