Analyse

Vrees voor domino-effect

Den Haag en Europa

Nexit. Of het kabinet en de meerderheid van de Tweede Kamer het nou leuk vinden of niet: het woord is tot de verkiezingen niet meer weg te denken uit het nationale politieke debat.

Beeld getty

Nog voordat het land goed wakker was en de Britse uitslag had verwerkt, betrokken PVV-leider Wilders en premier Rutte vrijdagochtend hun stellingen. 'Nu is het onze beurt!', triomfeerde Wilders, waarop de minister-president liet weten dat hij toch echt 'geen grote belangstelling' voor een 'volstrekt onverantwoord' referendum waarneemt in Nederland.

De meeste andere partijen tonen zich een stuk beduchter voor de kans dat de aanstaande uittreding van de Britten ook de Nederlandse kiezers op ideeën brengt, met PVV-leider Wilders toch al als de onbetwiste hoofdrolspeler in de campagne voor de landelijke verkiezingen van maart. Hij is weliswaar de enige die simpelweg uit de EU wil - de SP wil vooral een nieuwe, afgeslankte unie - maar vooralsnog ook de politicus met veruit de meeste aanhang. En als de Britse economie nu niet in elkaar zakt, heeft hij opeens ook een bevrijd voorland als lonkend perspectief: het kán dus gewoon mensen.

Haagse reacties

Die wetenschap resoneert in vrijwel alle Haagse reacties. Klonk ooit eerder de roep om fundamentele hervorming van de EU zo luid? Van de ChristenUnie ('De EU heeft burgers van zich vervreemd en kan zo niet verder') tot de SP: 'Als we niets doen met de groeiende euroscepsis, volgt het domino-effect en valt de EU uit elkaar'. En van D66 ('De EU moet zichzelf hervinden en veranderen') tot de VVD: 'De Nederlander wil niet uit de EU, maar wil een ándere EU'.

Het is een eruptie van de veenbrand van groeiende euro-onrust die al langer smeult onder het Binnenhof. Meest illustratief voor de omgeslagen stemming is het CDA: als regeringspartij decennialang de stuwende kracht achter de opbouw van het Europese bolwerk, in de oppositie inmiddels uiterst afstandelijk. De christen-democraten vragen al enkele jaren om minder EU-bemoeienis met van alles en nog wat en juist om krachtdadiger afstemming in kleine Europese kopgroepen van gelijkgestemde landen.

Lastig pakket voor Rutte

De VVD zal daarbij in de komende campagne niet achterblijven. De grootste regeringspartij kan het zich niet permitteren CDA en PVV op de rechterflank met het chagrijn aan de haal te laten gaan. Maar partijleider Rutte komt daardoor wel in een lastig parket. In 2013 beloofde hij nog dat hij een einde ging maken aan de ever closer Union. Een lijst van liefst 54 beleidsterreinen die terug kunnen naar Den Haag moest die belofte kracht bijzetten.

Na het doorstaan van enkele diepe Europese crises weet hij inmiddels dat de aanpak van grensoverschrijdende problemen als de financiële crisis, de opwarming van de aarde, de voltooiing van de interne markt, de energievoorziening, de beheersing van de asielstromen en de belastingontduiking steeds uitdraaien op een bestuurlijke neiging naar méér Europa. Ook in de Kamer, het kabinet en in zijn eigen VVD. Zijn partijgenoot Hennis zet als eerste minister van Defensie in op vergaande integratie van de Europese strijdkrachten. Dit alles wordt in de alledaagse praktijk gewoon gesteund door een overgrote meerderheid in de Kamer.

Stembiljet voor het referendum over de Europese Grondwet, 1 juni 2005. Nederland stemde die dag tegen. Beeld Thomas Schlijper

Wankel koord

Op dat wankele koord tussen euroscepsis en het verlangen naar méér Europese daadkracht, moeten alle partijen de komende maanden hun weg zoeken. Premier Rutte voorop. Zijn eerste grote test: het antwoord op het Oekraïnereferendum van 6 april, dat hij nog steeds schuldig is aan het Nederlandse volk.

Vanaf komende week rondt hij de onderhandelingen daarover in Brussel af. Mocht hij al in de verleiding zijn geweest om het nee van de Nederlandse kiezers naast zich neer te leggen, dan zal geen enkele strateeg in of rond het kabinet hem dat nu nog aanraden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.