INTERVIEW

Vreemdelingendetentie mag geen gevangenis zijn, maar is het wel

Vreemdelingendetentie

Ook na de dood van de Russische gevangene Dolmatov worden vreemdelingen in Nederland nog relatief vaak geïsoleerd, blijkt uit cijfers die de Volkskrant heeft opgevraagd. Simon Saif, die als vreemdeling vastzat in Rotterdam, ervoer zijn detentie als een loodzware gevangenschap.

Kamran Simon Saif. Foto Harry Cock / de Volkskrant

Hij heeft niets strafbaars gedaan. Toch werd de Pakistaanse Kamran Simon Saif (37) in 2013 door politie meegenomen uit zijn huis in Dinxperlo. Drie maanden verbleef hij in vreemdelingendetentiecentrum Rotterdam. Anderhalf jaar later werd hij nog eens acht maanden gedetineerd. Nu voelt hij zich vaak depressief en heeft last van angstaanvallen. 'Ik heb toch niets fout gedaan? Waarom ben ik behandeld als crimineel?'

In 2010 vluchtte de christelijke Simon uit Pakistan, waar hij als medewerker van een ngo beschuldigd werd van het bekeren van moslims. Hij was zijn leven en dat van zijn familie niet zeker, en met hulp van de kerk vloog hij naar Nederland.

Simon, een rustige, ingetogen man, zit gespannen op de bank in de oer-Hollandse huiskamer van zijn schoonouders in de Achterhoek. Hij gaat snel door zijn verhaal heen. Om er zo min mogelijk gevoel bij te hebben, zegt zijn Nederlandse verloofde.

Simon reisde met een vals paspoort, zodat zijn belagers hem niet zouden kunnen traceren. De smokkelaar die zijn paspoort had vervalst, nam het na de overtocht weer in. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) is bevoegd vreemdelingen zonder documenten in asielprocedure een vreemdelingenidentiteitsbewijs te geven, en Simon kreeg naar aanleiding van zijn verhaal meteen een verblijfsvergunning.

Na van asielzoekerscentrum naar asielzoekerscentrum te zijn getrokken kreeg hij een appartement toegewezen in het Gelderse Dinxperlo.

Inburgering

Een jaar later kwam Simons valse paspoort boven water. Kamran Simon, stond er, in plaats van Kamran Simon Saif. Zijn geboortedatum was met een jaar verschoven. Volgens Simon had hij de IND al verteld dat het niet klopte, maar was dat niet genoteerd. Simons verblijfsvergunning werd ingetrokken: hij zou gelogen hebben over zijn identiteit.

De nieuwe bewijzen die hij wist aan te leveren, waaronder zijn geboorteakte en doopcertificaat, overtuigden de IND niet. Simon ging tegen de beslissing in beroep. Ondertussen deed hij voor zijn uitkering eenvoudig werk voor een sociale dienst, waar hij in 2011 zijn verloofde Esther leerde kennen. De inburgeringcursus had hij inmiddels gehaald.

In 2013 werd Simon voor het eerst opgepakt, zonder waarschuwing. 'Ik begreep het niet. Ben ik illegaal? Ik zit toch in een procedure, ik hou me toch aan alle IND-afspraken, betaal toch belasting?'

Michael Yap, Simons advocaat, legt uit dat de IND mensen in bewaring mag plaatsen tijdens een hoger beroep, om de standaard reden: iemand verblijft niet meer legaal in Nederland. 'Het is gissen waarom hij werd gedetineerd en anderen niet.'

Traumatiserend

Justitie gaat niet in op individuele zaken, maar meldt dat vreemdelingen alleen in het uiterste geval gedetineerd worden. Er vindt altijd een rechterlijke toets plaats, waarbij onder andere gekeken wordt naar de verklaringen van de vreemdeling omtrent zijn terugkeer, het nakomen van afspraken en de aanwezigheid van vervangende reisdocumenten.

Detentie was traumatiserend voor Simon. 'Ik ben een goed mens, maar de bewakers zeiden: als je dat echt bent, waarom zit je hier dan? Ze snappen niet hoe het werkt.'

Vreemdelingendetentie is geen strafmaatregel en mag ook niet die indruk wekken. Maar dat doet het wel, vindt Simon. Achttien uur per dag zaten hij en zijn medegedetineerden opgesloten in hun tweepersoonscellen. Toen Simon een bewaker vroeg of hij iets langer door de gang mocht wandelen, kreeg hij te horen dat detentie niet bedoeld is voor comfort, maar om af te schrikken. 'Om te zorgen dat we uit Nederland weg willen.'

Simon vertelt over de bezoekersruimte, waar hij twee uur per week zijn verloofde mocht zien onder toezicht van twee bewakers. Gedetineerden kunnen niet gebeld worden, alleen zelf bellen met het toestel van het centrum. Dat kost twintig cent per minuut, wat ze moeten betalen van de 15 euro die ze wekelijks krijgen. Daarvan kunnen ze ook verzorgingsproducten of eten kopen in het winkeltje, dat twee keer zo duur is als de reguliere supermarkt.

Vernederend

Bij medische problemen kreeg Simon ongeacht de klacht paracetamol voorgeschreven. 'En bewakers lachten ons uit, omdat we slippers kregen waar 'aap' op stond. Door al deze dingen creëer je enorme woede.'

Simon werd eens zo boos dat hij met zijn vuist tegen de muur aansloeg en zijn ringvinger brak. 'Kijk, hij staat nog steeds scheef.' Veel later hoorde hij van het ziekenhuis dat hij geopereerd had moeten worden, maar hij had zijn tweede ziekenhuisafspraak gemist. De bewakers wilden hem alleen brengen met handboeien om, en dat weigerde hij. 'Dat is vreselijk vernederend. En bij de eerste afspraak was ik rustig, dus ze wisten dat het onnodig was.'

Simons vliegticket lag al klaar toen hij na drie maanden vrijkwam. Naast het hoger beroep was zijn advocaat een nieuwe asielprocedure gestart, en de rechtbank besloot dat hij de uitkomst in Nederland mocht afwachten.

Simon won het hoger beroep bij de Raad van State tegen het intrekken van zijn asielstatus. Hij mocht weer bij de IND op gesprek komen.

Simon en zijn verloofde (met op de achtergrond haar vader). Foto Harry Cock / de Volkskrant

Depressies

Maar het gesprek verschilde volgens Simon nauwelijks van het eerste, en de IND besloot opnieuw zijn asielstatus in te trekken. In oktober 2014 kwam Simon weer in detentie terecht. Hij woonde toen bij de ouders van zijn verloofde: tijdens Simons eerste detentie had ze zijn huis opgezegd. 'Anders liep de huur gewoon door.'

Tijdens zijn tweede detentie kreeg Simon last van depressies en zelfmoordgedachten. Dat durfde hij niet tegen de psycholoog te zeggen. 'Ik was bang voor isolatie. Dat gebeurt heel vaak. Daarom gebeuren zelfmoorden zomaar. Niemand weet wat er in onze hoofden omgaat, omdat niemand durft te praten. Je kunt mensen ook therapie aanbieden in plaats van opsluiten.'

Simon is één keer in isolatie geplaatst, omdat hij tegenover een bewaker begrip toonde voor de zelfmoordpoging van een achttienjarige Afghaanse jongen. 'Dat interpreteerden ze als een zelfmoorddreiging. Ik moest naakt in een scheurjurk en heb vier uur in isolatie gezeten. Dat voelde ontzettend lang.'

Hoger beroep gewonnen

In juni kwam een 28-jarige Zuid-Afrikaanse jongen het detentiecentrum binnen. 'Hij vroeg hoe het hier was, en of er dingen veranderd waren sinds Dolmatov. Ik vertelde hem van niet. Als dat zo is, zei hij, kan ik beter zelfmoord plegen. Ik zei dat ik dat ook wel eens dacht.'

Op 15 juni maakte de Zuid-Afrikaan een eind aan zijn leven. Simons verloofde was doodsbang dat hij het ook zou doen. 'Ik weet wat je denkt, zei ze, maar doe het alsjeblieft niet.' Ze durfde het woord zelfmoord niet te noemen, uit angst dat hij in isolatie zou worden geplaatst. 'Ik huilde heel hard. Ik dacht, als ik morgen niet vrijkom, maak ik er ook een einde aan.'

De volgende dag kwam Simon vrij.

Inmiddels heeft Simon voor de tweede keer zijn hoger beroep gewonnen. De intrekking van zijn verblijfsvergunning was volgens de Raad van State wederom niet afdoende door de IND gemotiveerd.

Simons zaak is weer teruggewezen naar de IND, en hij is opnieuw geïnterviewd. Zijn advocaat vraagt zich af of de IND nu nog gronden vindt om de verblijfsstatus in te trekken.

De onzekerheid over zijn status en de gedachte aan nog een keer detentie maken Simon bang, boos en gefrustreerd. 'Iedere keer dat ik een auto hoor, of de deurbel, ben ik bang dat ze me komen halen.'

Meer over