Vredesmissies mogen al vaker geweld gebruiken ter verdediging van burgers

Heeft de uitspraak van de Haagse rechtbank over Screbrenica, deze week, grote gevolgen voor de inzet van vredesmissies? Deskundigen zijn verdeeld, maar er is al veel veranderd.

Stel: Nederlandse VN-militairen die nu in opereren in Mali, komen in een vergelijkbare situatie terecht als hun voorgangers in Srebrenica. Oprukkende vijandige troepen, die een stroom vluchtelingen voor zich uit drijven. De VN-commandant, een buitenlander, zegt dat de Nederlanders niet moeten optreden. Ze krabben zich achter de oren. Doen ze niets, dan lopen ze de kans jaren later door een rechter in eigen land in gebreke te worden gesteld. Negeren ze het bevel, dan betreden ze een juridisch mijnenveld. De VN genieten immuniteit, lidstaten die meedoen aan VN-missies niet.


Dit 'virtuele dilemma' schetst Jaap de Hoop Scheffer, voormalig secretaris-generaal van de NAVO en nu hoogleraar internationale politiek en diplomatieke praktijk aan de Universiteit Leiden. Hij denkt dat de uitspraak van de Haagse rechtbank, deze week, verstrekkende gevolgen kan hebben voor de politieke besluitvorming over de inzet van militairen. In het uiterste geval: de weigering om nog langer troepen beschikbaar te stellen voor missies onder VN-vlag.


De rechter bepaalde dat Nederland aansprakelijk is voor de deportatie van 320 moslimmannen van de compound van Dutchbat III, het VN-contingent dat geacht werd hen en duizenden anderen in Srebrenica te beschermen tegen de Bosnische Serviërs. Nabestaanden hebben volgens de rechtbank recht op een schadevergoeding.


Dat de uitspraak Nederland en andere 'troepenleveranciers' kopschuw kan maken, is een opvatting die grosso modo wordt gedeeld door experts als Ko Colijn, directeur van het Haagse instituut Clingendael voor internationale betrekkingen, en generaal b.d. Frank van Kappen, VVD-senator en voormalig VN-adviseur. Daar tegenover staan de meningen van deskundigen zoals Jill Coster van The Hague Institute for Global Justice, die deze week in de Volkskrant aan het woord kwam, en Willem van Genugten, hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit Tilburg. Coster betoogde dat de VN na de afzijdigheid van blauwhelmen bij bloedbaden in Bosnië, Somalië en Rwanda de bescherming van burgers een hogere prioriteit hebben toegekend.


Van Genugten zegt zelfs dat de uitspraak van de Haagse rechtbank 'niets' zal veranderen. 'Nederland en andere landen zijn zeker sinds 'Srebenica' al alerter geworden op de risico's van deelname aan vredesmissies. Dat geldt zowel voor politici als militaire leidinggevenden.' Ook Van Genugten wijst op Mali, 'een niet al te gevaarlijke missie onder VN-vlag.' Volgens hem doet Nederland 'moeilijke dingen, zoals de missie in de Afghaanse provincie Uruzgan, in NAVO-verband'.


De Hoop Scheffer spreekt over lessons learned, militair jargon voor: lering trekken uit slechte ervaringen. Nederland stuurde F-16's naar Afghanistan om Nederlandse troepen zo nodig te hulp te schieten. In Mali zijn Nederlandse Apache-gevechtshelikopters gestationeerd ter bescherming van de eigen militairen. Het is een rechtstreeks gevolg van 'Srebrenica', toen de militaire VN-leiding geen gehoor gaf aan de Nederlandse roep om luchtsteun om de opmars van Bosnische Serviërs te stoppen.


De voormalige NAVO-chef vindt het veelbetekenend dat Franse troepen in Mali niet onder VN-bevel opereren. Ze bonden op eigen houtje de strijd aan met jihadisten en andere opstandelingen, en gaan daar zelfstandig mee door. 'De Fransen zeggen: die bevelsstructuur van de VN, daar willen wij niet onder vallen.'


De rechterlijke macht heeft Nederland, en wellicht ook andere landen, een niet mis te verstane boodschap gegeven. De VN genieten immuniteit. Zo niet de lidstaten die troepen sturen. 'Dat heeft ook consequenties voor individuele militairen', meent De Hoop Scheffer. Anderen wijzen erop dat de uitspraak van de rechter niet militairen, maar de Nederlandse staat geldt.


Hoe de uitspraak van de rechter ook wordt geïnterpreteerd, feit is dat VN-troepen deze eeuw met een 'robuuster mandaat' worden uitgezonden. Zelfverdediging is niet meer de enige reden om naar de wapens te grijpen. De VN omarmden het concept Responsability to Protect, dat voor blauwhelmen de opdracht inhoudt om alles te doen ter bescherming van de bevolking, inclusief het gebruik van geweld.


Hoe anders dan in Srebrenica ging het eind vorig jaar in Zuid-Soedan. VN-bases werden overspoeld door burgers die aan een uitbarsting van geweld in 's werelds jongste natie wilden ontkomen. Ze werden toegelaten, zij het niet van ganser harte. 'Er was gewoon geen houden aan', zei een VN-medewerker op een van die bases.


De kampementen zijn overvol, vluchtelingen leven er veelal onder erbarmelijke omstandigheden. Maar ze worden niet weggestuurd, zoals moslimmannen destijds in Srebrenica. Buiten de compounds zijn de Zuid-Soedanezen hun leven niet zeker. Het concept van safe havens, veilige plekken, bleek in Bosnië een illusie, maar is in Zuid-Soedan anno 2014 werkelijkheid geworden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden