5 vragen

Vredesconferentie Syrië: nu al mislukt of gloort er hoop?

Morgen begint de langverwachte vredesconferentie voor Syrië, eerst in het Zwitserse Montreux en daarna in Genève. Het ultieme doel is een einde maken aan de bloedige burgeroorlog in het land, al lijkt dat bij voorbaat niet haalbaar. Wat dan wel? Vijf vragen over de conferentie en het verhitte debat dat daaraan vooraf ging.

Secretaris-generaal van de VN Ban Ki-moon arriveert op dinsdag, een dag voor de vredesconferentie, op het vliegveld van Genève. Beeld afp

Wanneer ontstond het idee voor een vredesconferentie?
Op 30 juni 2012 kwam er op initiatief van de toenmalige VN-vredesgezant voor Syrië Kofi Annan een 'actiegroep' in Genève bijeen om op zoek te gaan naar een oplossing voor het conflict. De burgeroorlog was ruim een jaar aan de gang. Er vielen doden, huizen werden verwoest en de demonstraties van zowel pro- als anti-regeringsbetogers namen qua omvang wekelijks toe. Kortom, reden genoeg om de koppen eens bij elkaar te steken. Tot de aanwezigen behoorden onder meer de (toenmalige) Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton, haar Russische collega Lavrov, de Britse Hague en vertegenwoordigers uit China, Frankrijk, Qatar, Irak en Koeweit.

De bijeenkomst draaide uit op een akkoord, omgedoopt tot het Genève-communiqué (de volledige tekst valt hier te lezen). Daarin was opgenomen dat Syrië moest toewerken naar een overgangsregering - gebaseerd op wederzijdse instemming - met een volledige uitvoerende macht, ook over militaire- en veiligheidsorganen.

Na de conferentie van 30 juni werd Lakhdar Brahimi aangewezen tot de speciale Syrië-vredesgazant voor de VN. Samen met Rusland en de Verenigde Staten - respectievelijk vriend en vijand van het Syrische regime - bereidde hij een internationale conferentie voor, met als doel om het opgestelde communiqué te implementeren.

In mei vorig jaar werd voor het eerst openlijk melding gemaakt van een op handen zijnde conferentie. Het streven was om halverwege november bijeen te komen, maar door onenigheid over verschillende zaken (verderop in dit artikel te lezen) is de conferentie uiteindelijk verplaatst naar woensdag 22 januari.

Wat is het doel?
Het ultieme doel van de vredesconferentie is een einde maken aan de burgeroorlog in Syrië, die inmiddels aan meer dan 130.000 mensen het leven heeft gekost (althans, volgens niet al te betrouwbare tellingen - maar dat het er veel zijn staat vast). Dat doel willen ze bereiken door het Syrische regime en de oppositie met elkaar in gesprek te laten gaan. De handreikingen en toezeggingen van beide zijden moeten uiteindelijk leiden tot de vorming van een overgangsregering.

President Assad ziet dat zelf overigens anders. In een interview met AFP zei hij gisteren dat het belangrijkste doel van de vredesconferentie het bespreken van 'de strijd tegen het terrorisme' is. 'Ieder politiek resultaat dat niet met deze strijd te maken heeft, is van geen waarde', zei hij verder.

Hillary Clinton (toen nog minister van Buitenlandse Zaken) en Kofi Annan (in de hoedanigheid van VN-gezant voor Syrië) tijdens het overleg op 30 juni 2012. Beeld reuters
Ook op 30 juni: een massabegrafenis van personen die zijn omgekomen bij luchtaanvallen in Douma, nabij Damascus. Beeld reuters

Welke partijen nemen deel?
Lakhdar Brahimi maakte op 20 december vorig jaar een lijst bekend met de deelnemende landen. Dat zijn er veertig, waaronder de belangrijkste spelers China, Saoedi-Arabië, Qatar en uiteraard Rusland en Amerika. Ook Nederland is vertegenwoordigd, evenals organisaties als de Verenigde Naties, de Europese Unie, de Arabische Liga en de Organisatie van Islamitische Coöperatie.

De deelname van Iran werd aanvankelijk gevetood door de Verenigde Staten en het Vrije Syrische Leger. Maar aan de vooravond van de conferentie ontving Iran plotseling alsnog een uitnodiging om deel te nemen. Iran, een van de belangrijkste bondgenoten van Syrië, kon simpelweg niet ontbreken, luidde de redenatie van de Verenigde Naties.

De mededeling zorgde voor een verhit debat. De Saoedische regering sprak zich fel uit over deelname van Iran en ook Amerikaanse diplomaten lieten hun twijfel doorschemeren. De Syrische Nationale Coalitie, die in Turkije zetelt en 120 oppositiegroepen vertegenwoordigt, dreigde niet naar Zwitserland af te reizen als de VN de uitnodiging aan Iran niet voor maandagavond 20.00 uur (Nederlandse tijd) zou intrekken. Na koortsachtig overleg gaf VN-chef Ban Ki-moon uiteindelijk toe. De Nationale Coalitie bevestigde vervolgens haar deelname.

Een ontmoeting tussen VN-chef Ban Ki-moon en de Iraanse president Rohani in september 2013 in New York. Beeld reuters

Wat zijn de grootste obstakels?
In de zomer van vorig jaar zei VN-gezant Lakhdar Brahimi het al: het grootste probleem is om de verschillende partijen bij elkaar te krijgen en overeenstemming te bereiken over een politieke oplossing. De belangrijkste boodschap aan alle Syrische partijen, zo benadrukte hij, 'is dat er geen militaire oplossing is in dit verwoestende conflict'.

De vredesconferentie is eigenlijk sinds zijn aankondiging onderwerp van hevige discussies en onenigheid. Met name over de voorwaarden om deel te nemen aan de conferentie is veel getouwtrek geweest. Allerhande partijen stelden hun eigen eisen, die dan weer botsten met de eisen van de tegenpartij. Zo dreigde de Syrische Nationale Coalitie in juli vorig jaar om niet aan de onderhandelingen mee te doen zolang Assad niet op voorhand zou beloven niet deel te nemen aan een nieuwe overgangsregering.

De Syrische president wilde hier echter niets van weten. Gisteren herhaalde hij het nog eens, in het interview met AFP: de kans is groot dat hij zichzelf opnieuw kandidaat stelt bij de geplande verkiezingen in juni. Hij noemde het verder 'volkomen onrealistisch' dat de Syrische Nationale Coalitie een ministeriële positie in de nieuwe regering zou krijgen.

Wel deed de regering van Assad vorige week nog een voorstel om een wapenstilstand te beslechten voor de noordelijke en zwaar bevochten stad Aleppo. Ook zou het regime bereid zijn tot een gevangenenruil. De oppositie reageerde sceptisch. De voorstellen zouden in hun ogen vooral voor de bühne bedoeld zijn.

Nog een obstakel voor het slagen van de conferentie is dat Amerika en Rusland in deze kwestie lijnrecht tegenover elkaar staan. Amerika heeft, bij monde van Kerry en Clinton, duidelijk gemaakt dat het geen rol voor Assad ziet in het toekomstige Syrië. Rusland heeft Assad juist altijd verdedigd. Ook militair - door de levering van ettelijke schepen met pantservoertuigen, op afstand bestuurbare bommen en onbemande verkenningsvliegtuigjes. De afgelopen weken zouden er, volgens persbureau Reuters (dat zich baseert op anonieme bronnen), nog diverse leveringen hebben plaatsgevonden.

Assad tijdens het interview met AFP. Beeld afp

Wat is de mogelijke uitkomst?
In de bijna drie jaar dat de Syrische burgeroorlog nu voortduurt, hebben er verschillende overleggen op hoog niveau plaatsgevonden. Dat heeft onder meer een akkoord tussen Rusland en Amerika opgeleverd over de vernietiging van het Syrische wapenarsenaal. Dat akkoord kan met recht een succes worden genoemd, maar heeft het conflict niet beëindigd. Sterker nog: de afgelopen maanden is het conflict verder opgelaaid, met als bijkomend probleem dat extremisten van al-Qaeda steeds meer voet aan de grond krijgen.

Dat laatste betekent winst voor Assad, die tijdens de conferentie nog eens met krachtige bewoordingen kan herhalen wat hij vanaf het begin van de oorlog al beweert: dat hij optreedt tegen terroristen in zijn land. Inmiddels is dit geen leugen meer.

De rebellen zullen er, anderzijds, bij de Verenigde Staten en haar bondgenoten op aandringen dat militaire steun dringend nodig is, juist nu ze ook in gevecht zijn geraakt met radicale krachten. Vorig jaar zeiden de Verenigde Staten slechts in beperkte mate te willen bijdragen aan militaire leveringen, uit angst dat de wapens in handen van verkeerde personen (lees: al-Qaeda) zouden vallen. Dat argument is nu weggevallen.

Het gewapende verzet zal zijn gezicht overigens niet laten zien op de conferentie. Terwijl de partijen rondom de tafel zitten, gaan zij in Syrië ongestoord door met hun strijd.

Het is wat cynisch, maar de uitkomst zal waarschijnlijk zijn dat er geen uitkomst is. De partijen die deelnemen verschillen teveel van mening om tot een compromis te komen. Hopelijk komt het tot een aantal concrete handreikingen, dan is de conferentie tenminste niet voor niets geweest.

De militant-islamitische beweging ISIS verovert, ondanks recente tegenslagen, steeds meer terrein in Syrië. Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden