Vraag me niet wie ik ben

Plotseling kwam er iemand in mijn leven die mij in één oogopslag doorgrondde: de man van de verzekeringen. Het uitgebreide aanvraagformulier voor de zorgverzekering hoefde ik zelf niet in te vullen, dat kon hij wel voor me doen, zei hij - en zo zag ik op een winterse namiddag mijzelf...

'U hebt geen strafblad', antwoordde hij tevreden op vraag 1. 'U hebt geen seksueel overdraagbare aandoeningen.' Zonder ook maar even op te kijken van het papier streepte hij onversaagd verder: 'U rijdt geen motor. U hebt geen gevaarlijke hobby's. U verricht geen zwaar lichamelijk werk.'

Hoewel hij met deze paar steekwoorden mijn bestaan tot in de kern raakte, werd ik toch wat ongemakkelijk van het beeld dat zo van mij ontstond. Ik stak daarom mijn kin naar voren en probeerde heel vervaarlijk te kijken - you wanna see my tattoo? - maar het mocht niet baten. Hij vloog door de vragenlijst heen en sloot vrolijk af met de vaststelling: 'U drinkt niet meer dan vijf glazen alcohol per week.' En daar kon ik het mee doen.

Is nu alles over mij gezegd wat er te zeggen is? Hm. Ik heb het vermoeden dat er meer schuilgaat achter mijn uiterlijk. Dit keer wilde de verzekeringsmaatschappij voor het gemak niet veel meer van mij weten. Maar stel je voor dat zo'n maatschappij nieuwsgierig wordt naar de kans dat ik in de toekomst betrokken zal raken bij een terroristische actie: kent de man van de verzekeringen mij daarvoor wel goed genoeg? Of moet ik dan wat wangslijm afstaan om mijn persoonlijkheid te laten controleren in het laboratorium?

De laatste maanden duikt met grote regelmaat de vraag op hoe goed wij onze medemens kennen. In huiskamers over de hele wereld staren familieleden elkaar verbijsterd aan: is onze zoon een terrorist? Sinds wanneer dan wel? John Walker, zoon van Frank en Marilyn, tot voor kort een lieve Amerikaanse jongen, werd begin deze maand in fort Qala-i-Jhangi aangetroffen als jihadstrijder. Jeroen van der Kris beschreef in de NRC het onbegrip van Johns omgeving en familie; tot de president aan toe blijken de Amerikanen niet goed raad te weten met deze onverwachte vijand: 'Is hij een terrorist en een verrader, die zo snel mogelijk veroordeeld en op de elektrische stoel gezet moet worden? Of is hij een verdwaalde Amerikaanse tiener die 'naar huis' moet, om zich in de armen van zijn ouders te kunnen werpen?'

Het is een aantrekkelijk idee - het idee dat je gewoon terug naar huis kunt gaan. John Walker, de jihadstrijder, was een kort moment verdwaald, maar breng hem thuis en hij wordt weer wie hij vroeger was. Het is een aantrekkelijk idee, en ik zou er graag in geloven, maar deze week werd het al meteen tegengesproken in een documentaire over de familie van de schrijver Thomas Mann. Je zag zoon Klaus na de oorlog door de gehavende vertrekken dwalen van het voormalig ouderlijk huis in Duitsland. Plechtig klonken op de achtergrond de woorden uit het dagboek van Klaus Mann: 'You can't go home.'

Als dat zo is, als je niet meer naar huis kunt gaan, dan is dat niet alleen omdat je huis is veranderd, maar ook omdat je zelf bent veranderd. En misschien ook wel omdat je nooit bent geweest zoals ze thuis dachten dat je was; of, nog erger, omdat je nooit bent geweest zoals je zelf altijd dacht dat je was. Hier komen we onbedoeld dicht in de buurt van grote levensvragen.

In de Middeleeuwen probeerde de graalridder Lohengrin te ontkomen aan deze kluwen van verwarring door de vraag naar zijn huis en herkomst eenvoudigweg te verbieden. Zijn betekenis lag in de toekomst en zijn verleden bleef een geheim, ook voor zijn geliefde Elsa: 'Vraag me nooit vanwaar ik kom, wie ik ben of wie mijn ouders zijn.' Voor Elsa was deze opgave echter te zwaar: om met haar man te kunnen leven, moest ze zeker weten wie hij was. Dus stelde ze hem de strikt verboden vragen - en bleef met lege handen achter.

Er valt veel te zeggen voor de Lohengrin-positie. Vraag niet wie ik ben, het antwoord heeft je niets te bieden. Toch neemt natuurlijk niemand van ons met die positie genoegen: we willen weten waar John Walker vandaan komt, en wie zijn ouders zijn. We willen weten wie hij is. We willen elkaar tot in het diepste wezen kunnen begrijpen en doorgronden. Dus rijst opnieuw de vraag of dat wel mogelijk is. Een jaar geleden nam Willem Hofstee afscheid als hoogleraar psychologie in Groningen met een rede over de gendiagnostiek van de persoonlijkheid. Hofstee vroeg zich af of we binnenkort 'met een soort predictor-kit, te bestellen via internet, iemands persoonlijkheid en intelligentie in een handomdraai kunnen aflezen van zijn of haar DNA'.

In bescheiden mate zal dit wel mogelijk worden, schrijft Hofstee in zijn rede zoals die is afgedrukt in het tijdschrift De Psycholoog. Het is niet waarschijnlijk dat we ooit een overzicht zullen krijgen van iemands gehele persoonlijkheid; maar met veel geduld en veel geld kan wel een predictor-kit worden ontwikkeld die een paar nauw omschreven eigenschappen in ons aantoont. Privacy-wetgeving en gezond verstand zullen er vervolgens voor zorgen dat zo'n predictor-kit, na aanvankelijk enthousiasme, nauwelijks wordt gebruikt.

Na mijn al te intieme bezoek aan de man van de verzekeringen werd ik deze week teruggedreven naar mijn oude Lohengrin-positie: nooit zou ik iemand vertellen wie ik ben of vanwaar ik kom. Maar toen ik daarvoor bij Hofstee steun zocht, bleek die Lohengrin-positie toch ook weer minder simpel dan ik dacht. Gunstige informatie over jezelf verstrekken, is volgens Hofstee namelijk 'snakkerig', en in een zeer wetenschappelijke voetnoot legt hij uit dat 'snakkerig' de Groningse term is voor 'opschepperig, grootdoenerig, dikdoenerig, blufferig, pocherig, kortom: on-Gronings'. De paradox dient zich nu in volle omvang aan: ik kan hier wel eindigen met de stellige belofte dat ik nooit zal vertellen vanwaar ik kom, maar ik vermoed dat u dan ogenblikkelijk doorziet dat ik in het diepst van mijn gedachten altijd Gronings blijf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden