Vossenjacht

De Vlaamse theatervernieuwers van FC Bergman komen naar Nederland. Hun bejubelde bewerking van Van den Vos Reynaerde is een visuele horrortrip waarin het niet om de gemene vos maar om de tragische wolf draait.

Het ultieme kwaad wordt ons vaak gepresenteerd in de vorm van een seriemoordenaar. Verhalen te over, waarin een gewetenloze, demonische moordenaar en een fanatieke detective een geraffineerd kat-en-muisspel spelen. Films als Seven en Silence of the Lambs gaven in de jaren '90 de seriemoordenaar nieuw elan. Maar feitelijk was hij nooit weg uit de (populaire) cultuur. Van series als Sherlock tot Luther, het ultieme kwaad heeft zijn aantrekkingskracht nooit verloren.


Een van de oudste seriemoordenaars uit de literatuur is de vos Reynaert. Uit het Middeleeuwse antropomorfische meesterwerk Van den vos Reynaerde. De vos verpersoonlijkt in dit epische gedicht niemand anders dan de duivel.


De Vos moordt en verkracht er op los. Hij bijt kippen de strot af. Hij lokt zijn belagers Bruun de Beer en Tybeert de Kater in een dodelijke val. En als de Vos ten slotte toch voor de Koning en het gerecht moet verschijnen, weet hij zichzelf vrij te pleiten met een sluwe list. Voordat hij ongestraft de wildernis in vlucht, vermoordt hij nog Cuwaert de Haas. Hij stuurt een tas met de kop van de haas terug naar de Koning.


De Vos doet niet onder voor populaire hedendaagse monsters als Hannibal Lector of Kevin Spaceys naamloze psychopaat uit Seven, die zelfs enkele trucs van de Vos kopieerde.


En de Vos is weer terug. In het theater dit keer. Het Vlaamse theatergezelschap FC Bergman speelt vanaf volgende week in Nederland hun nieuwe, bejubelde voorstelling Van den Vos. De première was afgelopen december in de Antwerpse Bourlaschouwburg. De week erna verschenen meerdere vijfsterrenrecensies in Vlaamse kranten.


Docenten Nederlands opgelet, dit is allesbehalve een getrouwe opvoering van het klassieke verhaal. Er is een nieuw script van Josse De Pauw, er is een live gespeelde soundtrack, een compositie van Liesa Van der Aa, en er is film. Zoals het de zes jonge theatermakers van FC Bergman betaamt, maken ze wederom een visuele, theatrale horrortrip. Met het verhaal van Reynaert de Vos als basismateriaal gaan ze in Van den Vos op zoek naar die blijvende aantrekkingskracht van het immorele.


De eerste stap in hun bewerking van het epische dierdicht was het veranderen van de hoofdpersoon. Niet de Vos, maar Ysengrym de Wolf staat centraal. De Vos is volgens de Bergmannen geen goed dramatisch materiaal. Ze leggen het uit. 'De Vos moordt en bedriegt omdat dat zijn natuur is', zegt Marie Vinck. 'Hij is zich er niet bewust van en zal nooit veranderen. Hij is bevrijd van alle menselijke twijfels en angsten.'


'En dat is niet interessant', vult Thomas Verstraeten aan. 'De vos slaagt in alles. Hij is een verknipte psychopaat. Wij willen het juist hebben over de mensen die onder hem lijden, of die zelfs tegen hem opkijken.'


Stef Aerts: 'Ysengrym de Wolf heeft oorspronkelijk maar een klein rolletje. Hij is een van de aanklagers van de Vos. Maar hij is wel de felste. Degene die hem het liefste aan de schandpaal genageld ziet. Omdat zijn eer is aangetast door de vos. Hij heeft twijfels en zwakheden. Hij is een mens. Daarom is hij interessant voor ons.'


Dus zien we het verhaal verteld vanuit het perspectief van de Wolf, door Dirk Roofthooft gespeeld als hard-boiled detective. Van buiten een man van law & order, van binnen, in zijn kale kop, broeit het van de onzuivere lusten en gedachten.


Zo bezien sluit Van den Vos perfect aan bij de eerder genoemde moderne films over seriemoordenaars. Ook daarin zien we dat de agenten of detectives, die belast zijn met de taak om het kwaad uit te roeien, verteerd worden door twijfels en angsten. Langzaam maar zeker gaan ze zichzelf herkennen in hun tegenpool. Of het nu gaat over Clarice Starling, John Luther of David Mills (Brad Pitt in Seven), stuk voor stuk worden ze gecorrumpeerd door het kwaad. Uiteindelijk verliezen ze. Net als de Wolf.


Met dit pessimistische mensbeeld past Van den Vos uitstekend in het rijtje voorstellingen dat FC Bergman sinds 2008 heeft gemaakt. Hoe uiteenlopend die ook zijn qua vorm, het thema is altijd hetzelfde: het tevergeefse gevecht van de mens tegen de onpeilbare zinloosheid van het bestaan. Dat tragische existentialisme is de kern van al hun werk.


Stef Aerts: 'Wat ons fascineert is theater maken over mensen die proberen te, uh, leven. Mensen die grip proberen te krijgen op hun omgeving, die zich rechtop willen houden. Terwijl dat per definitie onmogelijk is. Maar toch blijven ze proberen en blijven ze falen.'


FC Bergman heeft in korte tijd naam gemaakt door die strijdende mens te laten zien onder de meest barre omstandigheden. Hun voorstellingen zijn groots, mateloos, soms vies en altijd extreem beeldend. Ze zijn al 'theaterrevolutionairen' genoemd, 'anarchisten' en 'stoere acteerbeesten'.


Het jonge gezelschap bestaat uit vijf mannen en een vrouw, eind twintigers, die elkaar leerden kennen op de Antwerpse Toneelschool. Die maakten ze niet af. Ze maakten voorstellingen. Een van de eerste was een bewerking van De thuiskomst van Pinter, bovenop een gigantische berg afval.


Daarna maakten ze Wandelen op de Champs-Elysées... op locatie in een verlaten hal. Hierin volgden steeds extremere tableaus van menselijk onvermogen elkaar op. Een groep vrijwilligers tracht synchroon een dans uit te voeren. Decorstukken gaan in de brand. Een man haalt rare fratsen uit met levende dieren. Met deze voorstelling vestigde de groep ook in Nederland definitief haar naam. Het leverde hen hier een nominatie op van het Theaterfestival en een rechtszaak van de dierenbescherming.


Ze verkenden het tragische lot van de mens verder in Terminator Trilogie, een woordeloze, post-apocalyptische visie. Honderd vrijwilligers deden mee. Hiermee speelden ze buiten op lege vlaktes, zoals het strand van Terschelling. 300 el x 50 el x 30 el was vorig jaar nog in Nederland te zien op festival Boulevard. Het ging over een dorp dat in de ban is van de zondvloed. De inwoners bezwoeren hun angsten met eigenaardige, vaak seksuele of gewelddadige, activiteiten.


Ook Van den Vos is geen doorsnee schouwburgvoorstelling, hoewel hij in de schouwburgen speelt. Het decor is enorm. Al het publiek is naar de balkons verdreven. De stoelen in de zaal hebben plaats moeten maken voor een marmeren vloer met een zwembad erin. Dit is de luxueuze achtertuin van Ysengrym de Wolf, waar hij met een schepnetje dode bladeren uit het zwembad staat te vissen. In het water snorkelt zijn door de Vos verminkte zoontje.


Tegenover deze aangeharkte, zielloze plek staat de habitat van de Vos. Deze wildernis bevindt zich op de plek waar normaal het podium is, en is afgesloten van de marmeren zaal door een grote glazen projectiewand. Tussen de wilde planten zie je soms de Vos opduiken, gespeeld door de wildbehaarde zanger Gregory Frateur.


Maar de meeste scènes van de Vos zijn van te voren gefilmd in het Schotse hooggebergte. Ze worden vertoond op het projectiescherm.


Film is gebruikt om de wereld van de Vos er zo aantrekkelijk mogelijk uit te laten zien, vertelt Marie Vinck. 'Het is belangrijk dat het er ongerept, ongelofelijk en voor de Wolf onbereikbaar uitziet. Dat zouden we met alleen theater nooit voor elkaar krijgen. Die beelden moeten van een overrompelende schoonheid zijn.'


De schoonheid van het landschap contrasteert hevig met de gruwelijkheid van de scènes. Botten kraken en bloed vloeit, wanneer de Vos Bruun de Beer en Tybeert de Kater, beiden uitgezonden door de Wolf, te grazen neemt.


In een bijzonder maagomkerende scène gaat de vrouw van de Wolf (gespeeld door Vinck) naar de Vos toe. Ze hebben een verhouding. Dan wordt ook duidelijk waarom ze met een masker rondloopt en wat de Vos met haar gezicht heeft gedaan. Voor dit soort horror is film uitgevonden.


Alles moet samenvloeien. De filmbeelden, het naturalistische acteerspel van Roofthooft en Viviane De Muynck (als de Koningin), de door merg en been snijdende compositie van Liesa van der Aa en nog een aantal verrassingseffecten maken samen een reeks uitzonderlijke beelden. Associatief, duister en symbolisch, als een thriller van David Lynch. In het midden van al dit geweld staat de Wolf, met zijn schepnetje. Het is alsof we in zijn zieke verbeelding verzeild zijn geraakt. Alsof we toeschouwers zijn van zijn jaloezie, zijn doodsangsten, zijn wellustige dromen. Wolf droomt zich een leven als Vos.


'Hij is een mens, hè', zegt Stef Aerts.


Het werk van FC Bergman laat zich door het associatieve karakter ervan niet eenvoudig duiden. Zelf laten de Bergmannen er niet veel over los. Iedereen kan in de storm van beelden die Van den Vos is, lezen en interpreteren wat hij wil. Maar over het doel dat ze willen bereiken, zijn ze wel helder. Ontroering. Thomas Verstraeten: 'Als mens blijf je zoeken en proberen, vallen en opstaan, proberen op de top van die berg te geraken. Dat willen wij als FC Bergman laten zien. Dat beeld van die man, die op de berg probeert te komen, dat vinden wij ontroerend. Dat geeft troost.'


Waarom voelt de Wolf zich zo aangetrokken tot het ultieme kwaad van de Vos? Precies omdat het een onbereikbaar ideaal is. Het is onmogelijk en daarom zo aanlokkelijk om zonder schuld, angst of twijfel te kunnen leven. De ontroering komt, als blijkt dat de enige plek waar dat wel mogelijk is, en waar de Wolf ten slotte zijn toevlucht zoekt, de verbeelding is. Oftewel: de kunst. 'Wreedheid brengt veel hoge cultuur voort', zegt de Koningin tegen de Wolf in de proloog. Dat klopt. Het heeft ook Van den Vos voortgebracht.


Van den Vos speelt 16 t/m 18/1 in Stadsschouwburg Amsterdam, 23 t/m 25/5 in Schouwburg Rotterdam en 7 t/m 9/8 op Festival Boulevard. fcbergman.be


fc bergman


FC Bergman bestaat uit Stef Aerts, Joé Agemans, Bart Hollanders, Matteo Simoni, Thomas Verstraeten en Marie Vinck. Ze maken voorstellingen vanaf dat ze elkaar op de theaterschool leerden kennen. Voor Van den Vos werkten ze voor het eerste onder de vleugels van het Antwerpse Toneelhuis, dat hen voor vier jaar heeft geadopteerd.


Wandelen


...op de Champs-Elysées met een schildpad om de wereld beter te kunnen bekijken, maar het is moeilijk theedrinken op een ijsschots als iedereen dronken is. Dat is de volledige titel van deze bewerking van La Divina Commedia. Een groep mensen probeert hun doodsangst af te wenden door alvast een hel op aarde te creëren. Ter voorbereiding op het echte werk.


Terminator Trilogie


Ging over eenzaamheid. In deze 'woordeloze monoloog' spoelde een man aan op een verlaten vlakte. Hoe gaat hij zijn tijd opvullen? De mogelijkheden zijn eindeloos, maar alles wat hij maakt, brengt hem weer terug bij af. Hij eindigt zoals hij begon: alleen.


Van den Vos


Een Wolf, in de vorm van een man, probeert het ultieme kwaad, de Vos, te vangen. Maar zijn eigen demonen, perverse seksuele verlangens, staan hem in de weg. Zijn gelijktijdige afschuw en bewondering voor de Vos doen hem twijfelen aan zichzelf, en zorgen voor zijn ondergang.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden