Vorstenhuizen moeten het hebben van de mythe

Voor alle zeven nog serieus te nemen monarchieën van Europa geldt welbeschouwd hetzelfde: veel hart, weinig kroon. De vorstenhuizen van de 21ste eeuw moeten het hebben van de mythe, niet van de macht....

De monarchieën zijn niet geheel over één kam te scheren. Hier en daar is de vorst opperbevelhebber van de strijdkrachten. Ook gebeurt het dat koningen zomaar kunnen aanschuiven in ministerraad, wat in Nederland ondenkbaar zou zijn. Toch heeft koningin Beatrix geen reden tot klagen, als althans een vergelijking een norm oplevert.

SPANJE

Koning Juan Carlos, koning van Spanje sinds 1975, is een vreemd geval onder de Europese monarchen. Hij was door de Spaanse dictator Franco persoonlijk uitverkoren, erfde meer macht dan welke vorst in Europa bezat, maar besloot zelf tot een drastische inperking daarvan. Hij regelde een en ander in een grondwet die in 1978 Spanje zijn democratie teruggaf.

Zijn grootste moment kwam in 1981, toen hij in het uniform van kapitein-generaal van de strijdkrachten, als opperbevelhebber, een poging tot staatsgreep in de kiem smoorde.

Juan Carlos, getrouwd met de Griekse prinses Sofia, maakt geen deel uit van de regering, zoals voor de Nederlandse koningin wel geldt. Hij heeft, althans formeel, ook weinig invloed op de kabinetsformatie. Wel kan Juan Carlos deelnemen aan vergaderingen van het kabinet, als de premier daarom vraagt.

BELGIË

Koning Albert II, koning der Belgen sinds 1993 en getrouwd met de Italiaanse prinses Paola, heeft minder dan zijn broer Boudewijn last van normatief leiderschap, maar ook Albert is niet vrij van dit gevoelen. Weigerde Boudewijn in 1990 de nieuwe abortuswet te ondertekenen (en wilde hij evenmin afstand doen van de troon), voor de morele bezwaren van Albert tegen euthanasie en homohuwelijk is in de Belgische politiek gedacht aan 'een persoonlijke noot': de koning als instelling tekent de wet, de koning als persoon distantieert zich.

Het koningschap in België is nog steeds het boegbeeld tegen het uiteenvallen van het federaal staatsbestel. Er is weinig verschil tussen de bevoegdheden van de Belgische en Nederlandse vorsten. Ook in België zijn de ministers verantwoordelijk en is het staatshoofd onschendbaar.

De koning maakt deel uit van de regering en is formeel opperbevelhebber van het leger. In de praktische politiek is de invloed van de monarchie in België groter dan die in Nederland. In de affaire-Dutroux bijvoorbeeld, mengde de koning zich openlijk in de hoog oplopende discussies.

VERENIGD KONINKRIJK

Koningin Elizabeth II, getrouwd met de Griekse prins Philip en sinds 1952 op de Britse troon, heeft zware jaren achter de rug. Ze is de sobere, stijve kant van de Windsors; om haar heen kwam de familie onophoudelijk in opspraak vanwege echtscheidingen en overspel.

In Groot-Brittannië is de monarchie eeuwenoud, traditioneel ingebed in de adelstand en nauw verbonden met de Anglicaanse staatskerk, waarvan de koning het hoofd is. De koning tekent de wetten, benoemt de ministers die verantwoording schuldig zijn aan het parlement. De monarchie in Groot-Brittannië is een ornament geworden, 'een spectaculaire, semi-permanente koninklijke show', zoals de historicus Van Osta schrijft.

DENEMARKEN

Koningin Margrethe II, Deens vorstin sinds 1972 en getrouwd met de Franse graaf de Monpezat, heeft een overwegend symbolische rol. Formeel heeft ze geen directe politieke invloed, al is haar handtekening onder wetgeving voorgeschreven. Wel neemt ze deel aan de vergaderingen van de ministerraad. Opmerkelijk is dat de Deense koningin twee keer per maand openbare audiëntie houdt voor elke burger.

ZWEDEN

Koning Carl Gustav, Zweeds vorst sinds 1973 en getrouwd met de niet-adellijke Duitse Silvia Sommerlath, heeft eigenlijk geen bevoegdheden. Zweden is al tien eeuwen een monarchie, maar de grondwet van 1975 heeft aan de laatste politieke invloed een einde gemaakt. Officiële stukken worden door de koning niet ondertekend; de rol van Carl Gustav is ceremonieel, symbolisch en representatief.

NOORWEGEN

Koning Harald V, koning van Noorwegen sinds 1991 en getrouwd met het burgermeisje Sonja Haraldsen, is populair. Net als zijn vader en grootvader, die actief was in het verzet tegen nazi-Duitsland. Aan Harald wordt een vrij grote invloed op de regering toegeschreven. Formeel heeft de koning beperkte bevoegdheden: hij mag de nieuwe premier aanwijzen en heeft iets te zeggen over de benoeming van de formateur, hij kan aanschuiven bij kabinetsberaad, hij ondertekent wetgeving. Toch wordt informeel aan Harald een behoorlijke invloed op het politieke leven toegekend.

Voor dit stuk is onder meer geput uit 'Kroniek van 100 jaar Europese koningshuizen' door J. van den Berghe en 'Het theater van de Staat' door J. van Osta.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden