Vorming van de Nationale Politie vordert minder soepel dan gehoopt

De vorming van de Nationale Politie per 1 januari 2013 is 'fors onderschat', schrijft de commissie-Kuijken, die vier jaar onderzoek deed. Donderdag verscheen het rapport, met daarin vijf oplossingen.

Erik Akerboom, korpschef Nationale Politie Beeld anp

Geef de agent op straat zijn vrijheid terug

Probleem

De korpsleiding opereert in het dagelijkse politiewerk te veel top-down.

Oplossing

De korpschef (nu Erik Akerboom, aanvankelijk de eerder dit jaar overleden Gerard Bouman) moet een sterkere positie krijgen, de minister dient op grotere afstand van de politie te staan.

Op zijn beurt moet de korpschef meer ruimte bieden voor flexibiliteit en maatwerk op regionaal en lokaal niveau. In alle geledingen binnen de keten - team, district, eenheid en landelijke aansturing - moet er ruimte zijn voor 'het professionele oordeel' van de individuele politieman.

Akerboom zei donderdag in een eerste reactie dat hij een versterking van zijn eigen positie geen doel op zich vindt. Maar als hij meer bevoegdheden en middelen krijgt om snel en flexibel te handelen, kan hij die doorgeven naar lagere niveaus in de organisatie.

Akerboom: 'Ik wil de collega's en hun teamchefs zo veel mogelijk geven wat ze nodig hebben. Die ruimte kan ik hen alleen bieden als ik die zelf heb.'

Een handreiking aan de agent op straat is hard nodig. Hoewel commissievoorzitter Kuijken de mannen en vrouwen in het blauw complimenteert dat zij de organisatie in de jaren van verbouwing gewoon hebben laten doordraaien, ligt het ziekteverzuim met 11 procent heel hoog. De komende jaren zal de druk op de politie verder toenemen, omdat minstens 14 duizend ouderen het korps verlaten. Dit natuurlijk verloop zal niet meteen opgevangen kunnen worden, dus minder agenten zullen dezelfde hoeveelheid werk moeten doen.

De tien regioburgemeesters, voorzitters van het collectief van burgemeesters in hun regio en gesprekspartner van de minister als het over het beheer van de politie gaat, benadrukten donderdag bij monde van Hubert Bruls (Nijmegen) 'het belang van een betere balans tussen lokaal en nationaal, en uniformiteit en flexibiliteit'.

Kortom: wie meer beslissingen toelaat op het niveau waar zij thuishoren, krijgt meer draagvlak.

Meet of Nederland echt veiliger wordt

Probleem

De Nationale Politie maakt Nederland nog niet aantoonbaar veiliger.

Oplossing

Het doel van de nieuwe Politiewet 2012 was 'slagvaardiger, doeltreffender en doelmatiger' te gaan werken. Beter samenwerken lukt nu stapje voor stapje, 'met vallen en opstaan', vooral dankzij een 'herijking' van de hele operatie in de zomer van 2015. Voor de voltooiing van de reorganisatie, die eind 2018 klaar moet zijn, is nog eens 260 miljoen euro extra vrijgemaakt.

Beeld Valerie Geelen

Maar een belangrijke conclusie van het donderdag gepresenteerde rapport is ook dat de 'winst' van de hele stelselwijziging moeilijk te meten is. Die is wel vast te stellen bij incidenten: dan gaat opschaling makkelijker. Ook bij complexe onderzoeken, zoals cold cases, worden betere resultaten geboekt. Maar niemand in de hele organisatie beschikt over een 'strategisch beeld van het presterend vermogen' van de politie. Kuijken: 'Dat moet beter.'

In zijn eerste reactie wees minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) erop dat de zogenoemde high impact crimes (woninginbraken, straatroven, overvallen), met intense consequenties voor slachtoffers, al jaren dalen. Dat zou kunnen verklaren waarom de waardering voor de politie geen terugslag vertoont. Kuijken: 'Al met al kan de commissie alleen de ietwat zuinige conclusie trekken dat het vertrouwen in en het functioneren van de politie in de onderzochte periode er in de ogen van de burger niet op achteruit zijn gegaan.'

Volgens de regioburgemeesters is het 'eigenlijk te vroeg om te kunnen zeggen wat het effect is geweest van de komst van de Nationale Politie voor de veiligheid'.

Ook Kuijken zegt: 'Het is te vroeg voor een definitief oordeel.'

Grapperhaus zegt het land in te gaan om het rapport 'in een open dialoog' te bespreken met zo veel mogelijk betrokkenen.

Pak de rafelranden aan die zijn ontstaan

Probleem

De reorganisatie kent zo veel 'breuklijnen en rafelranden' dat er ook na vijf jaar nog veel niet helemaal duidelijk is.

Oplossing

Na zijn aantreden in 2010 begon toenmalig minister Ivo Opstelten (VVD) in het kabinet-Rutte I aan de reorganisatie van de politie 'met een voor de Nederlandse verhoudingen opmerkelijke vaart', schrijft de commissie. Maar de nadruk op 'doorpakken' blijkt 'een tweesnijdend zwaard' te zijn geweest. Weliswaar kwam er beweging in een dossier dat muurvast had gezeten, maar 'daarvoor is ook een flinke prijs betaald'.

Zo stelt de commissie vast dat 'de bestuurlijke drukte' niet is afgenomen. 'In een land dat verdeelde macht en collegiaal bestuur in haar genen heeft, is het op leane wijze willen sturen van de politie niet meer dan een romantisch verlangen.'

Ook zijn de burgemeesters van kleine gemeenten 'weinig tot niets opgeschoten' met het nieuwe bestel.

Gegeven de aloude leemlagen in bestuurlijk Nederland, zal het aankomen op bestuurlijke souplesse van alle partijen 'om hun rol inhoud te kunnen geven', stel Kuijken. De regioburgemeesters zullen bijvoorbeeld goed moeten luisteren naar de noden van 'kleine' burgemeesters, die er ook 'voor 2012 al bekaaid afkwamen'.

De reorganisatie ging ook gepaard met een ander 'functiehuis' en gewijzigde arbeidsvoorwaarden, die veel discussie en onzekerheid veroorzaakten. Gedwongen verhuizingen waren geen uitzondering, wat de onderlinge sfeer niet ten goede kwam. Minister Grapperhaus gaf donderdag toe dat de vorming van de Nationale Politie 'een zwaar en stroef proces' was geweest, dat nog altijd niet is voltooid. 'Maar we hebben het hier wel over de grootste reorganisatie binnen de overheid in decennia', zei hij ter verdediging van zijn voorgangers. Kuijken onderstreept in zijn rapport de complexiteit van de Nederlandse situatie met deze zin: 'In landen waar gezag en beheer over de zwaardmacht van de staat in een luttel aantal handen rust, wil geen Nederlander wonen.'

Beeld Valerie Geelen

Smeed een goed huwelijk tussen ict en agenten

Probleem

Het samenvoegen van 26 regionale informatiesystemen naar een gezamenlijke ict is 'ongemeen taai'.

Oplossing

De ict van de politie is al lange tijd een grote bron van zorg en een van de redenen het beheer van de politie te centraliseren. In het verleden mislukten diverse 'aanvalsplannen' tot verbetering. Verouderde software, slechte beschikbaarheid van allerlei verschillende systemen - als er een reden was voor centralisatie, dan was het wel om de zogeheten backoffice op orde te maken.

Verbetering is weliswaar geboekt, maar het blijft op een aantal punten nog tobben. In het donderdag gelijktijdig verschenen rapport van een Review Board, die de ict bij de politie onderzocht, wordt gewaarschuwd dat vernieuwing en harmonisering van de operationele systemen achterblijft bij de geplande resultaten. De onderzoekers, onder leiding van consultant Tom Rodrigues, noemen dat 'risicovol'. Minister Grapperhaus nam dit rapport een uur voor dat van Kuijken op zijn eigen ministerie in ontvangst. De opdracht ertoe was gegeven na een vernietigend onderzoek van de Algemene Rekenkamer uit 2011.

Kuijken schrijft: 'De boedels die men erfde, bleken niet zelden in slechtere staat dan gehoopt.' De commissie ziet ook een kloof tussen ict'ers en blauw op straat, die graag ad hoc zaken oplossen. Dat zijn twee werelden die niet op elkaar aansluiten. Omdat de invoering van de Nationale Politie ook nog eens gepaard ging met een bezuiniging, werd een extra belemmering opgeworpen voor een drastische ict-vernieuwing.

Beeld Valerie Geelen

De slotsom van Kuijken: de Nationale Politie moet doorgaan op de ingeslagen weg, maar de Politiewet 2012 moet 'evenwichtiger en toekomstvaster' worden gemaakt. De centralisatie is te rigide doorgevoerd en moet op alle niveaus een decentrale correctie ondergaan. Zonder terug te vallen in de eilandenrijkjes van weleer. Na het 'doorpakken' van Opstelten ('We gaan het gewoon doen!'), lijkt het tijd voor terugpakken. Kuijken beveelt een nieuwe evaluatie over vijf jaar aan.

De (al)macht van de minister moet worden gebroken

Probleem

De minister van Justitie en Veiligheid is te machtig.

Oplossing

De huidige centralisatie is te ver doorgeschoten, luidt de conclusie die vanaf de werkvloer al langer klinkt. 'Het kan in de goede handen goed gaan', aldus de commissie-Kuijken donderdag over de rol van de minister. 'Maar als die er even niet zijn, kan het snel verkeerd gaan. De wet moet dat verhinderen.'

Maar iedereen vond indertijd ook dat een reorganisatie van de politie noodzakelijk was, omdat het met de regionale 'koninkrijkjes' uit de Politiewet van 1993 'zo niet langer kon'. Die analyse werd begin deze eeuw breed gedeeld. De 25 regiokorpsen en het landelijke opererende KLPD (het 26ste korps) moesten opgaan in een centraal geleide organisatie. De sturing kwam bij het ministerie van Justitie te liggen, zodat de hele juridische keten (politie, Openbaar Ministerie, rechterlijke macht) nu onder een departement valt.

Daarmee heeft de minister van Justitie en Veiligheid te veel rollen tegelijk gekregen, oordeelt de commissie. Hij is 'eigenaar' (ten koste van de minister van Binnenlandse Zaken), opdrachtgever (met een 'aanwijzingsbevoegdheid'), opdrachtnemer (bijvoorbeeld in cao-onderhandelingen) en is voor een aantal landelijke taken het bevoegd gezag.

Dat zijn te veel rollen in een hand, niet passend bij hedendaagse inzichten over goed bestuur.

Beeld Valerie Geelen

Dat 'vereist derhalve aanpassing', aldus de commissie. 'Ontvlecht de huidige verknoping van rollen', door de korpschef meer ruimte te geven. 'Positief is dat Den Haag langzaam maar zeker is gaan inzien dat de Nationale Politie niet kan worden gestuurd en gecontroleerd als ware zij een rijksoverheidspolitie.'

En dat is maar beter ook, want 'microsturing' kan als een boemerang op het Binnenhof terugslaan, waarschuwt commissievoorzitter Kuijken.

Minister Ferdinand Grapperhaus van Justitie en Veiligheid zei donderdagmiddag bij het in ontvangst nemen van Doorontwikkelen en verbeteren, dat hij de titel van het rapport als 'een opdracht' beschouwt. Hij komt over drie maanden met een kabinetsreactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.