Interview

Voorzitter Gezondheidsraad: ‘Het beste voor vertrouwen in vaccins, is volkomen transparant zijn’

Kritiekstorm of niet, voorzitter Bart-Jan Kullberg van de Gezondheidsraad blijft erbij: er zat weinig anders op dan het AstraZeneca-vaccin weg te houden bij mensen jonger dan zestig. En dat de oudere groep nu ook massaal lijkt af te haken? Dat is ‘een tegenvaller’.

Bart-Jan Kullberg, Gezondheidsraad: ‘Het is goed dat dit soort signalen bekeken worden. Het laat zien dat ons systeem van veiligheidsbewaking werkt.’ Beeld
Bart-Jan Kullberg, Gezondheidsraad: ‘Het is goed dat dit soort signalen bekeken worden. Het laat zien dat ons systeem van veiligheidsbewaking werkt.’

Bittere verwijten. Huilende patiënten. Woedende huisartsen die een ‘motie van afkeuring’ op de deur komen plakken. In het kalme, academische vaarwater van de Gezondheidsraad – een adviesorgaan waarvan de meeste mensen slechts zijdelings gehoord zullen hebben – zijn het bepaald geen dagelijkse taferelen.

Tot de Raad vorige week vrijdag adviseerde het vaccin ‘Vaxzevria’ van AstraZeneca voortaan niet meer toe te dienen aan mensen onder de zestig. Te gevaarlijk, vanwege die heel zeldzame bijwerking: bloedplaatjestekort gecombineerd met gevaarlijke bloedstolsels. Prompt stak er een storm van verontwaardiging op, onder kwetsbare patiënten van onder de 60, hun behandelende huisartsen, en onder kansberekenaars. ‘Rücksichtslos alle zestigminners het vaccin ontzeggen is een keuze met dodelijke gevolgen’, aldus hoogleraar statistiek Casper Albers in Trouw. ‘U heeft zich verantwoordelijk gemaakt voor extra grote gezondheidsschade onder de bevolking’, aldus huisartsenactiegroep Het Roer Moet Om in een pamflet.

Ho, ho. We zijn de boodschapper maar, reageerde voorzitter van de Gezondheidsraad en hoogleraar interne geneeskunde Bart-Jan Kullberg maandag al in de Volkskrant: ‘Er is een zeldzame, maar ernstige bijwerking gemeld. Wij zijn de brengers van dat slechte nieuws.’

De kern van het verwijt is een andere: u zou zich teveel laten leiden door die bijwerkingen bij een enkeling, en daarbij het bredere belang uit het oog verliezen van mensen die nu misschien overlijden doordat ze te laat worden gevaccineerd.

‘Als er maar één vaccin zou zijn, zou je deze afweging inderdaad op een andere manier maken. Maar gelukkig hoeft dat niet. Er zijn drie andere vaccins, waarvan er twee – van Pfizer en Moderna – ook in voldoende mate zijn geleverd.

‘Sinds kort hebben we weet van deze ernstige bijwerking van het AstraZeneca-vaccin. We weten dat de kans erop klein is: in de ordegrootte van een op honderdduizend. We weten ook dat het grootste deel bij de wat jongere mensen voorkomt, overwegend vrouwen. Je kunt dan de volgende rekensom maken: als we zouden doorprikken met AstraZeneca, kunnen we 60 tot 90 mensen verwachten met deze heel ernstige bijwerking, waarvan een deel in de rolstoel zal komen en ongeveer een kwart overlijdt. Dat zijn, zeker voor een bijwerking van een vaccin, zeer aanzienlijke getallen.

‘De Gezondheidsraad weegt dat af tegen de risico’s van de ziekte zelf, die met de leeftijd exponentieel groter worden. Dan is er maar één verstandig besluit: zet dit vaccin in bij de oudere groep waar de kans op bijwerkingen het kleinst is, en geef het niet aan de groep met de grootste kans op bijwerkingen.’

Waarom legt u de grens bij 60 jaar? België en Frankrijk leggen hem bij 55. En het Verenigd Koninkrijk bij 30 jaar.

‘Je moet de grens ergens stellen. En het Europees medicijnagentschap de EMA heeft steeds gezegd: we zien dit probleem nauwelijks bij mensen boven de 60.’

Volgens uw eigen tabellen schiet de kans om aan de ziekte te overlijden al boven de vijftig serieus omhoog.

‘Dat klopt, maar het is niet zo dat je het punt uitzoekt waar het risico om aan de ziekte te overlijden nét iets kleiner is dan aan het vaccin. Als er meer vaccins beschikbaar zijn, wil je dat het risico véél kleiner is.’

En dan zijn er de kwetsbare groepen onder de zestig. Mensen met morbide obesitas, of mensen die ernstig ziek zijn. Voor hen ligt de kans op ernstige covid veel hoger. Waarom zouden we de afweging of die wel of geen Vaxzevria moeten krijgen niet, in navolging van Duitsland, overlaten aan de huisarts?

‘Dan ga je er dus weer van uit dat je die mensen nu níét zou vaccineren. Daarvan is helemaal geen sprake. De Gezondheidsraad zegt niet: stop met vaccineren. De Gezondheidsraad zegt: ga met volle kracht vooruit. Maar verdeel de vaccins die we hebben op zo’n manier dat je de risico’s minimaliseert.’

Wat geeft u het vertrouwen dat we genoeg vaccins hebben om zonder vertraging door te kunnen?

‘Ik heb begrepen dat het plan nog steeds gehaald kan worden. De komende maanden en weken zijn er zeker voldoende vaccins om zonder vertraging op volle kracht door te gaan met vaccineren.’

Afgelopen dagen zagen de huisartsen ook 60-plussers massaal afhaken, uit angst voor bijwerkingen. Had u dat verwacht?

‘Ik denk dat dat voor iedereen een tegenvaller is. Het is goed om te herhalen wat ook steeds gezegd is: dat het AstraZeneca-vaccin een zeer effectief vaccin is, dat veilig geacht wordt voor deze groep.’

Heeft u niet het idee dat u zichzelf in de voet schiet met uw advies?

‘Het beste voor het vertrouwen in een vaccin is toch om er volkomen transparant over te zijn. Als dan mensen voor wie die bijwerking niet of nauwelijks geldt ook bedenkingen hebben, dan zullen diegenen die met die mensen omgaan dat goed moeten uitleggen. De Gezondheidsraad adviseert niet hoe het programma moet worden uitgevoerd.’

Dan gooit u het wel over de schutting. De huisartsen zeggen: het zou schelen als u uw advies anders zou communiceren.

‘Ik zou die huisartsen willen vragen: hoe zouden ze het dan gecommuniceerd willen hebben? Er is een bijwerking, en de EMA, het Lareb en de Gezondheidsraad rapporteren dat. Het advies is om de vaccins die er zijn zo goed en zo snel mogelijk in te zetten, met minimalisering van het risico. Ik denk dat dat alleen maar kan bijdragen aan het vertrouwen.’

De EMA ziet ‘vroege signalen’ dat er mogelijk ook problemen zijn met het Janssenvaccin. Statistisch kan het allemaal toeval zijn, maar er waren wel vier gevallen van verdachte trombose en een sterfgeval. Bent u niet bang dat men nu ook het Janssenvaccin zal wantrouwen?

‘Het is goed dat dit soort signalen bekeken worden. Het laat zien dat ons systeem van veiligheidsbewaking werkt. En wat daaruit komt, zullen we moeten zien. Het is niet aan de Gezondheidsraad om deze inschattingen te maken.’

Het verhaal van Vaxzevria is nog niet af. Er zijn signalen dat lagere dosering de problemen kan oplossen, maar ook dat de problemen misschien worden veroorzaakt door een productiefout. Waarom heeft u niet een tijdelijk advies gegeven: over een maand zien we verder?

‘Dat had gekund. Maar nu staat er in het advies dat we het steeds zullen aanpassen als daar aanleiding toe is. Precies zoals het moet in een tijd van verandering.’

Maandagmiddag scherpt de Gezondheidsraad de uitspraken van Kullberg over het ‘Duitse model’ na vervolgvragen van de Volkskrant opeens aan. Het advies van de raad gaat alleen over ‘welke vaccins er bij voorkeur aangeboden worden aan bepaalde patiëntengroepen’, mailt de raad, op de vraag of het niet veel handiger is de beslissing over wel of niet vaccineren aan de huisartsen over te laten. ‘Dat staat los van de juridische ruimte die artsen altijd hebben om van richtlijnen en adviezen af te wijken. Het is aan de minister dan wel de uitvoerende partijen te besluiten of het logistiek mogelijk is die ruimte structureel te bieden.’

Vrij vertaald: misschien kan het best, maar dat mag de minister dan samen met de huisartsen bespreken, wij gaan er niet over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden