Voorwoord: Van der Leeuw-lezing in het teken van verhalen

Verhalen waar we in geloven, kleuren onze kijk op het heden en het verleden, betogen Philipp Blom en Geert Mak, beiden historicus en schrijver. Deze jubileumaflevering van de Van der Leeuw-lezing in de Martinikerk in Groningen, de 30ste editie alweer, staat in het teken van verhalen.

We zouden verhalen moeten herkennen als een subjectieve blik op de werkelijkheid, illustreren Blom en Mak in hun beschouwingen. Nieuwe invalshoeken kunnen ons perspectief doen kantelen. Dat heb ik mij zelden zo goed gerealiseerd als in oktober 2003, toen ik als correspondent voor de Volkskrant aanwezig was bij de verkiezingen in Azerbeidzjan. De oude dictator Ilham Alijev leefde nog, en zou vanzelfsprekend de verkiezingen winnen. Een kleine, gefrustreerde oppositie probeerde er het beste van te maken, maar kreeg vrijwel geen media-aandacht. In het Westen werd hoopvol naar deze oppositie gekeken, in Azerbeidzjan was haar rol marginaal.

Vrijwel iedereen die ik in de dagen voorafgaand aan de verkiezingen op straat aansprak - arm en rijk - ging stemmen op Alijev. Het belangrijkste argument: 'Alijev en zijn familieleden zijn al machtig en rijk, zij kunnen nu voor ons gaan zorgen. Zij garanderen dat het rustig blijft in het land. Als de oppositie aan de macht komt, moet die eerst zichzelf verrijken. Wij worden daar niet beter van.' Alijev won inderdaad die verkiezingen, met overweldigende cijfers.

De vroege ochtend na de stembusgang raakten aanhangers van de oppositie op straat slaags met de politie, er vielen gewonden en een dode, winkels werden geplunderd. Opnieuw een bewijs van het repressieve regime van de regering-Alijev, luidde het voor de hand liggende oordeel van westerse observatoren.

Omdat ik er die nacht bij was op straat in de hoofdstad Bakoe, zag ik een andere kant van het verhaal. Aanhangers van de oppositie waren opgeroepen om de uitslag af te wachten voor het partijkantoor in het centrum van de stad. De stemming was gespannen, de oproerpolitie keek op gepaste afstand toe, zonder in te grijpen. Om 1 uur 's nachts verscheen de oppositieleider in het geopende raam: 'CNN en de Turkse tv hebben het bevestigd: wij hebben gewonnen!' schreeuwde hij door een megafoon. De menigte explodeerde van vreugde, de tweehonderd aanwezigen begonnen te dansen en te joelen. In de uren die volgden werd steeds duidelijker dat Alijev met overmacht ging winnen. De uitzinnige vreugde sloeg om in frustratie en machteloze woede. De joelende menigte keerde zich tegen de politie en trok plunderend de straten door.

Toen ik de volgende ochtend de oppositieleider met zijn uitspraken confronteerde, bleef hij stamelend beweren dat hij van de Turkse CNN had begrepen dat hij er goed voorstond in de eerste uitslagen. Maar CNN, noch de Turkse tv had zich hierover uitgesproken.
Met dit verhaal uit Azerbeidzjan wil ik niet het regime van Alijev vergoelijken. Dat was en is ook onder zijn zoon repressief: kritische media worden onderdrukt, oppositie krijgt geen kans zich te ontwikkelen. Het is dan ook niet vreemd dat de oppositieleider evengoed zijn eigen aanhang probeert te manipuleren. Hij heeft geen idee wat een werkelijke democratie en rechtsstaat inhouden.
Met deze observaties - die bij me boven kwamen nadat ik de redes van Blom en Mak had gelezen - heb ik geprobeerd uw visie op de werkelijkheid enigszins te doen kantelen. Een ambitie die ook al dertig jaar de kern vormt van de Van der Leeuw-lezing.

Wat deze traditie in de Groningse Martinikerk zo bijzonder maakt, is dat de spreker en zijn co-referent na afloop niet met elkaar in debat gaan. Ook al heeft de co-referent zich in de afgelopen jaren nogal eens kritisch uitgelaten over het eerste betoog, de hoofdspreker krijgt geen kans zich te revancheren. En het publiek dat op het puntje van zijn stoel zit te luisteren, krijgt geen gelegenheid om publiekelijk vragen te stellen. De Van der Leeuw-lezing wil zuiver een moment van verdieping en bezinning zijn.

Anders dan in voorgaande jaren, zijn deze twee redenaars geen onbekenden van elkaar. Blom heeft Een kleine geschiedenis van Amsterdam van Geert Mak in het Engels vertaald. Ze hebben elkaar leren kennen en waarderen elkaar. Wellicht verklaart dat waarom het co-referaat van Mak zo perfect aansluit bij het betoog van Blom.

Hun beider verhalen hebben mij aan het denken gezet. Om onnaspeurlijke redenen kwam uit mijn geheugen de herinnering naar boven aan die verkiezingsnacht in Azerbeidzjan, waarvan ik u in deze inleiding deelgenoot heb gemaakt. Bij u zal er ongetwijfeld iets anders gebeuren. Blom verwoordt het in zijn toespraak fraai: 'Door mijn herinnering met u te delen, heb ik iets toegevoegd aan het weefsel van uw eigen herinneringen en daarmee uw wereld iets vergroot.'
Ik wens u veel leesplezier en een iets grotere wereld toe.

Corine de Vries is lid van de hoofdredactie van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden