Voorstelling bepaalt hoe Grand Theatre er uitziet

Het toeval kan rare wendingen nemen. In 1981 kraakten kunstenaars en kunstliefhebbers het Grand Theatre aan de Grote Markt in Groningen....

Van onze verslaggever

Jaap Huisman

GRONINGEN

Afgelopen maandag wijdde een speciale voorstelling van Rieks Swarte het verbouwde Grand Theatre in, onder toeziend oog van de staatssecretaris van Cultuur. Het betekent na vijftien jaar erkenning voor een kunstenaarsbolwerk dat letterlijk met eigen handen is opgebouwd. Hoewel. Artistiek directeur en 'man van het eerste uur' Jan Stelma verweert zich tegen opmerkingen als zou het Grand Theatre nu pas echt over een officiële status beschikken. 'Dat irriteert me. Professioneel zijn we altijd geweest.'

We kunnen geen vertrek in het theater passeren of Stelma vestigt de aandacht op schakelkasten, het gescheiden stroomcircuit voor het geluid en ander elektrisch vernuft. Immers: licht kan het theater maken of breken. Stelma beschouwt deze 'luxe' misschien ook wel als de belangrijkste aanwinst voor het theater. In 1981 haalden de bezetters van Grand twee lantaarnpalen van de sloop en gaven die een herbestemming in de grote zaal, met elkaar verbonden door een afgedankte giek. Vervolgens was het jarenlang improviseren vanwege een ontoereikende spanning, waardoor er soms een aggregaat achter het gebouw moest worden bijgeplaatst bij de complexere voorstellingen.

Zakelijk leider Agnes Kolman, ook vergroeid met het theater, herinnert zich een voortdurend gesprokkel naar snoertjes, lampen en stekkers. Stelma kan zich nog ergeren als hij in veel beter geoutilleerde theaters een afgeplakte dimmer ziet. 'Wij zorgden er altijd voor dat de elektra meteen gerepareerd werd.' Grand en ampère waren twee aan elkaar gewaagde partners.

Het was oud-wethouder Gietema die in 1990 besloot dat het maar eens afgelopen moest zijn met het gesappel. Nadat de vereniging Grand Theatre het gebouw in 1985 voor 645 duizend gulden had gekocht (Agnes: 'Toch veel geld voor armlastige kunstenaars') en WVC via subsidiëring het belang van het podium had aangegeven, werd het tijd voor perfectionering. Helaas voor Grand trad Gietema als wethouder af en bleek zijn opvolger minder offerbereid. Totdat Stelma hem er fijntjes op wees dat de raad al had ingestemd met een reservering van 2,8 miljoen gulden. Uit verschillende potjes en fondsen werd dit bedrag tot vier miljoen gulden opgetrokken.

Architect Jurjen van der Meer (van het bureau Karelse Van der Meer) was een gemeenschappelijke keus van de 'reddende engelen' achter het Grand Theatre. Zijn opdracht was eenvoudig: een zo naakt en daarom zo flexibel mogelijk gebouw creëren dat in dienst staat van de theaterkunstenaar. De directie zelf was niet te beroerd tijdens de verbouwing ook de handen uit de mouw te steken. Ontving van de aannemer complimenten over de manier waarop ze vloeren timmerde en de techniek regelde. Agnes: 'Wij zijn altijd gewend geweest dingen zelf te doen, omdat we met geld moesten woekeren. Dan leer je het wel.' Grinnikend. 'Misschien zijn we nog wel meer een theaterbouwplaats dan een theaterwerkplaats.'

De meest zichtbare veranderingen zijn de verbouwing van de entree en de kantoortoren aan de achterzijde. De steile entreetrap werd weggehakt, evenals de verhoging in de hal. In de hal zit onder een aluminium plaat een hydraulische hellingbaan verborgen waardoor de decorstukken en requisieten in de 'projectenzaal' kunnen worden gehesen. Het steegje achter het theater is voor menig transport te smal.

Rood gecapitonneerde deuren doen een bonbonnière vermoeden, maar we worden snel uit de droom geholpen. Het Grand Theatre is niet zozeer een zwarte doos als wel een onttakelde, industriële hal met ruwe baksteen muren, waarin nog een oud tegelwandje opduikt.

Tegen die wanden is een systeem van modules opgericht waaruit de toneeltechnici bruggen of trappen kunnen kneden. Stelma: 'Het is één grote mecano-doos. Met sleutel 19 haal je alles uit elkaar.' Het podium, dat nog dateert uit de zelfwerkzaamheidsperiode, staat na de première van maandag opgetast tegen een zijwand. Het Grand Theatre laat in al zijn naaktheid zien dat niet de ruimte de voorstelling dicteert, maar de voorstelling de ruimte.

Aan de strakke art deco-stijl van de architect Saville, die het theater in 1929 bouwde, herinnert alleen nog de façade. Stelma stelt met enig cynisme vast dat de waarde daarvan in 1981 nog niet werd onderkend - met als gevolg een voortdurende bestaansdreiging - totdat met enige vertraging de gemeente opschrok en de gevel een paar jaar terug bestempelde 'tot jong monument'. Daar is Van der Meer dan ook van afgebleven.

Toch werd er tot verrassing van Stelma bovenin het gebouw nog een erfenisje Saville ontdekt, een gewolkte muurschildering in grijszwart en rood achter het balkon. De versleten stoelen (worden overgetrokken dank zij een sponsor) en het roodfluwelen tapijt (tweedehandsje van de stadsschouwburg) schudden bij de bouwvakkers herinneringen wakker aan geminnekoos tijdens een B-film. Die plaats is definitief ingenomen door Truus Bronkhorst en Marien Jongewaard en andere theatermakers uit het 'tweede circuit'.

In het kruip-door-sluip-door-parcours van het theater houdt zich nog een extra zaal schuil, die rechtdoet aan de opzet van Grand Theatre: een studio als werkplaats en repetitieruimte. Juist aan die projecten heeft het Groningse theater zijn faam ontleend, zelfs ver buiten de stad met produkties in zulke uiteenlopende plaatsen als Antwerpen en Eexterveensekanaal. 'Een bastion voor kunstenaars, ja dat is wel een goeie', vindt Stelma. Daarbij past ook een eigen hotel dat de theatermakers in Groningen kan opvangen.

In de foyer, waar de Martinitoren in volle glorie voor de ruit poseert, staat een biedermeiersofa als een ontheemd object tussen afgedankt Mickery-meubilair. Toch hoort ie en blijft ie hier, als erfstuk van de opgeheven groep Werk in uitvoering. Laat maar hier, had Stelma gezegd na afloop van de laatste voorstelling waarin de bank figureerde. Hij heeft genoeg gereisd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.