Voorrechten koningshuis liggen onder vuur

De rust die lang rond het koningschap van Beatrix heeft geheerst, is verstoord. Niet alleen vanwege enkele incidenten, maar ook doordat in de politiek de discussie is losgebarsten rond het gewoonterecht van de monarchie....

Van onze verslaggever Jan Hoedeman

Sinds koningin Beatrix de laatste Troonrede begon met het grapje 'Mijne heren', is er veel gebeurd. Er is dit jaar geen reden meer voor koninklijke grappen. De rust die het koninklijk huis onder Beatrix lang heeft omgeven, is verdwenen.

Het staatshoofd ondernam een omstreden vakantiereis naar Oostenrijk, er is een discussie gaande over het verleden van de vader van de vriendin van de kroonprins. In kabinet en hofkringen maakt men zich zorgen over de ressentimenten die loskomen als het ooit tot een verbintenis komt.

Wezenlijker is dat voor het eerst sinds de Lockheed-crisis een debat over de voorrechten van de kroon gaande is. Naar aanleiding van de uitspraken van D66-leider De Graaf dit voorjaar over beperking van de politieke macht van het staatshoofd, presenteert minister-president Kok aanstaande dinsdag op Prinsjesdag zijn notitie over de toekomst van de monarchie.

Eerder deze week werd duidelijk dat de invloed van de koningin op burgemeestersbenoemingen wordt verkleind. De invloed van de gemeenteraad wordt groter. Het wordt voor de koningin minder makkelijk haar invloed in benoemingen aan te wenden via haar eigen commissarissen der koningin en de minister van Binnenlandse Zaken.

Woensdagavond trad de fractievoorzitter van de grootste regeringspartij voor het voetlicht. De sociaal-democraat Melkert wil dat de Tweede Kamer het initiatief herneemt in de kabinetsformatie ten koste van de traditionele rol van de koningin. De fractievoorzitters moeten in een publiek debat meteen na de verkiezingen richting geven en proberen te komen tot het aanwijzen van een informateur. De koningin mag die dan benoemen.

Tot nu toe inventariseerde de koningin de standpunten van de politieke leiders en formuleerde zij een opdracht voor de man die zij aanzocht. Soms is dat een omstreden keuze en wordt de koningin onderwerp van debat, zoals tijdens de eerste paarse kabinetsformatie. Beatrix wees toen onverwacht Kok aan als informateur. Nu zal ze, als het aan de grootste regeringspartij ligt, moeten afwachten wie zij mag benoemen.

Melkert heeft Kok meegedeeld wat hij ging doen. Hij heeft de minister-president geen toestemming gevraagd. Maar Melkert heeft Kok niet willen overvallen. Sterker nog, Kok was uitgenodigd voor de PvdA-bijeenkomst, maar is niet gekomen. Wat de regering van Melkerts voorstellen vindt, doet voor hem niet terzake. De Kamer gaat volgens de PvdA'er over haar eigen spelregels. Ook als die toevallig morrelen aan het gewoonterecht van de koningin.

De Tweede Kamer is wel wat aan haar stand verplicht. In 1971 nam het parlement de motie-Kolfschoten aan. Daarin sprak de Kamer uit dat zij zelf de informateur zou benoemen. De progressieve partijen stelden in een Kamerdebat voor Joop den Uyl te benoemen als informateur. Maar het waren de jaren van polarisatie en de fracties konden daarover geen overeenstemming bereiken. In het hedendaagse politieke klimaat kan dat geen grote opgave meer zijn.

Het voorstel van de PvdA-fractie is een kleine fluwelen revolutie waarvoor de Grondwet niet hoeft te worden gewijzigd. Voor het eerst sinds de bevlogen Van Thijn wordt er in die partij weer eens werk gemaakt van de staatsrechtelijke vernieuwing. Dezelfde Van Thijn zei deze week op de PvdA-bijeenkomst dat het hier om een lapmiddel ging, zolang de minister-president niet gewoon rechtstreeks door het volk kan worden gekozen. Daarover zal het PvdA-congres niet snel een motie aannemen.

In historisch perspectief zijn de bevoegheden van de koningin nog klein in vergelijking met wat haar grootmoeder en overgrootvader zich konden permitteren. Juist daarom volgt het staatshoofd nauwlettend alle bewegingen die haar relatief beperkte speelruimte dreigen aan te tasten.

Van Thijn mag het dan maar niets vinden, het voorstel is toch pikant, omdat het verder knaagt aan de bestaande vanzelfsprekendheden. Het zal nog even duren voordat de rust in de koninklijke paleizen kan weerkeren.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden