Voorname eenzaamheid

Het was maar een klein portret, in de zeventiende eeuw geschilderd. De jongeman keek mij allervriendelijkst aan, heel persoonlijk: de geportretteerde maakt ook de kijker voor een ogenblik uniek, in een tijdelijke verstandhouding....

Zo werd het bijna beschamend te kijken naar wat mij het meest fascineerde: de wang van de jongen. Die was bijna te lieflijk voor zijn leeftijd, te zacht; hij gloeide heel licht op en de blos verspreidde zich over een heel tere huid. De schilder hoorde 'de meester van de jongenswang' te heten. Een deel van het gezicht als de afbeelding van de persoon en diens kwetsbaarheid.

Het was toch een mooie dag. Een paar uur voor ik de jongeman in het museum tegenkwam, zag ik een fragment van het programma Beeldenstorm van Henk van Os. Hij liet ons stukken zien uit Huis Bergh in 's Heerenber. Ik moet zeggen van zijn licht romige wijze van spreken altijd te genieten. Aan het einde kwam een altaar ter sprake, uit Siena. Twintig engelen waren er op te zien geweest. Drie ervan zijn bewaard en een daarvan is in 's Heerenberg (mooie naam voor de verblijfplaats van een engel). Hij liet de engel ons aankijken. Ik kreeg een schok: ingetogener en toch alles doordringende ogen had ik niet eerder gezien, eeuwigheid en tijd in één blik. En die ogen in een prachtig harmonisch gezicht. De beeldenstorm sloeg toe, de engel was al weer gevlogen.

Je komt niet vaak op een dag twee onvergetelijke mensen tegen. Misschien was ik ontvankelijker uit verlangen. Ik wist dat een paar dagen later in de Londense National Gallery een overzichtstentoonstelling van het werk van Rafaël wordt geopend, de grootste ooit in Engeland te zien geweest. Daar zal een der mooiste portretten hangen die ik ken: dat van een onbekende kardinaal, een jongeman nog. Hij draagt het rood van mantel en bonnet haast vanzelfsprekend. Ik heb hem een keer gezien in het Prado in Madrid; ik kon me moeilijk losmaken van die zeldzaam beschaafde arrogantie op zijn smalle gezicht; hij kijkt mij aan, maar hij kijkt mij ook weg. Hij is een voorbeeld van voorname eenzaamheid.

Ik denk, of ik hoop dat die andere kardinaal ook in Londen is. Luigi Rosso heet hij. Hij moet uit Florence zijn overgekomen. Hij staat links van de hoofdfiguur van het schilderij, Paus Leo X, de kunstpaus die Luther op zijn weg kreeg. Rechts staat een andere kardinaal, een Medici, als de paus. Maar die linkse is onvergetelijk; hij heeft een brutaal, zinnelijk gezicht, staat in gedachen (niet de fraaiste bijgedachten, denk ik), glimlachend, in zichzelf. Hij zal een virtuoos zijn geweest, maar ook een groot intrigant, denk ik. De voorname, arrogante kardinaal zal zijn ogen neergeslagen hebben als hij hem zag.

Natuurlijk zijn de kardinalen vergezeld van Baldasar Castiglione, met zijn grote muts, donkere baard, grote ogen, een strenge man, die nochtans een der fraaiste luchtige boeken uit de Europese literatuur schreef: De hoveling, waarin de ideale edelman en edelvrouw worden besproken, in verfijnde dialogen. Hij is voor de gelegenheid uit Parijs gekomen. In Londen ontmoet hij de 'Donna Velata', de gesluierde vrouw uit Florence. Ik heb haar maar een keer 'in het echt' gezien, ik leef nu al jaren op afbeeldingen van deze vrouw die op de meest bekoorlijke manier zinnelijkheid en vergeestelijking combineert. Onder haar mantel, tegen haar borst aan, houdt zij een klein boek. Wie zou er niet in willen lezen?

Alleen al met die vier moet het schitterend zijn in Londen. Ik hoop dat de tentoonstelling afsluit met het mooiste grafschrift dat ik ken; het staat op Rafaëls tombe in het Pantheon in Rome. Kardinaal Bembo schreef het distichon, in het Latijn. Vertaald, of beter geparafraseerd vanuit het wonderbaarlijk beknopte Latijn, staat er: 'Hier rust de grote Rafaël; de grote moeder aller dingen, de Natuur, vreesde door hem overtroffen te worden toen hij leefde en te sterven toen hij stierf.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden