'Voorkomen van ziekte is lonend'

Preventie van ziekten moet in de basisverzekering, vindt André Knottnerus, voorzitter van de Gezondheidsraad. Gezondheid en welvaart gaan hand in hand....

Amsterdam Is de intensieve veehouderij nog wel houdbaar in Nederland? Waar verdienen Nederlanders over twintig jaar hun brood mee? Wat is de rol van ons land in de wereld? Dit type fundamentele vragen moet Nederland zichzelf stellen, vindt André Knottnerus (58), voorzitter van de Gezondheidsraad.

Op 1 mei treedt hij aan als voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en kan hij een brug slaan tussen de diverse beleidsterreinen. Zoals hij volksgezondheid (het terrein waar hij zich de afgelopen veertien jaar met verve mee bezighield) verbond met maatschappelijke vooruitgang onder het motto ‘health is wealth’, ziet hij uit naar verdere verbreding op het terrein van de economie, ruimtelijke ordening, het onderwijs en sociale samenhang.

De afweging tussen economische belangen en gezondheidsrisico’s is actueler dan ooit sinds de uitbraak van Q-koorts en de toename van de antibioticaresistente MRSA-bacterie. Tien jaar geleden waarschuwde de Gezondheidsraad al voor de risico’s van de massale toepassing van antibiotica bij dieren. Maar het onderwerp verdween van de agenda. ‘Het probleem is dat het heel lang duurt voordat bewustwording leidt tot actie’, vindt Knottnerus. ‘Dat zie je ook bij preventie van overgewicht. We weten al heel lang dat we te veel en te vet eten, maar het is blijkbaar moeilijk die boodschap te vertalen in effectief beleid. De implementatietijd is bovendien te lang, waardoor gezondheidswinst verloren gaat.’

U bent een roepende in de woestijn?

‘De vertaling van wetenschap naar beleid vergt nu eenmaal tijd. We wisten al heel lang dat passief roken ongezond is, maar het rookverbod in publieke ruimtes heeft lang op zich laten wachten. Hetzelfde zag je bij het thema arbeidsongeschiktheid. Twintig jaar geleden schreef je mensen gewoon af, hoewel we al wisten dat maatschappelijke participatie mensen langer gezond en gelukkig houdt. Nu zie je dat de praktijk daarop snel wordt aangepast.’

De Gezondheidsraad waarschuwt al jaren voor ongezonde leefstijl en overgewicht. Tevergeefs lijkt het: Nederlanders worden nog steeds dikker, bleek vorige week uit een rapport van de RIVM.

‘Preventie is een lastig beleidsterrein. Gedragsverandering kun je niet afdwingen. Vroeger dachten we dat mensen wel zouden stoppen met roken, drinken of vet eten als ze wisten dat het ongezond was. Nu weten we beter: als je alleen maar negatieve informatie geeft of druk uitoefent, volharden mensen vaak in hun slechte gewoonten.’

Er gaan stemmen op om mensen met een ongezonde leefstijl te bestraffen met een hogere verzekeringspremie.

‘Dan erken je niet dat omstandigheden en sociaal-economische verschillen een grote rol spelen. Mensen die weinig geld hebben, kiezen eerder voor fastfood dan voor duurder gezond voedsel. Ook voldoende bewegen is moeilijk als je geen geld hebt voor een sportclub en in een achterstandswijk woont waar kinderen niet veilig op straat kunnen spelen. De solidariteit in ons verzekeringsstelsel is juist een groot goed. Als burgers elkaar gaan aanspreken op ongezond gedrag, begeef je je op een heilloze weg. Mag skiën, bergbeklimmen of te hard rijden in een dure sportauto dan wel zonder hogere zorgpremie? En dan heb ik het nog niet eens over de handhaving.’

Wat moet er dan gebeuren?

‘Gezond leven is en blijft de eigen verantwoordelijkheid. Maar de overheid kan wel stimulansen bieden om burgers te verleiden tot gezonder gedrag. Groene en veilige wijken, meer bewegen en geen snackbar naast de school. Geef burgers, instellingen en professionals de instrumenten om tot gedragsverbeteringen te komen. Het is heel belangrijk om dat ook per doelgroep te doen; leeftijd, culturele achtergrond en sociale omgeving. En neem preventie op in de basisverzekering, zoals minister Klink al in gang heeft gezet.

‘Investeren in preventie loont. Er is een duidelijke correlatie tussen volksgezondheid en economische ontwikkeling. Maar dat vraagt om een langetermijnvisie. Met alleen een boekhoudkundige kortetermijnbril blijft de gezondheidszorg een kostenpost en blijft de winst die in andere sectoren wordt behaald buiten beeld. Met zo’n korte termijnvisie was de kinderarbeid ook nooit afgeschaft.’

Is er in politiek Den Haag voldoende visie?

‘Dat is het mooie van de WRR. Wij zijn als adviesraad onafhankelijk en gericht op de lange termijn. Wij slaan een brug tussen wetenschap en beleid en tussen de diverse beleidsterreinen. En we hebben juist de taak om ons daarbij te onttrekken aan de politieke waan van de dag. Het is niet onze taak op de stoel van de bewindslieden te gaan zitten. We moeten ze instrumenten aanreiken om beleid te maken.’

Welke onderwerpen wilt u op de agenda van de WRR zetten?

‘In de eerste plaats een wetenschappelijke bezinning op onze internationale handelspositie. Waar zijn we goed in en wat verwachten we voor de toekomst? Bij de intensieve veehouderij moeten we ons afvragen of we die kunnen volhouden in ons dichtbevolkte land. Bij andere sectoren zoals de biotechnologie moeten we ons afvragen of we de wetenschap wel voldoende faciliteren. Nederland investeert 0,7 procent van het bruto nationaal product in kennisontwikkeling. Wil je de Lissabon-doelstelling van 1 procent halen, moeten we echt een tandje bijzetten.

Dat brengt me op een volgend thema: onafhankelijkheid van de wetenschap, in dialoog met de samenleving. Fundamenteel onderzoek brengt langetermijndoorbraken, maar er moet ook economisch of direct maatschappelijk relevant onderzoek worden uitgevoerd. Voor samenwerking tussen bijvoorbeeld de farmaceutische industrie en de onafhankelijke academie moet een nieuwe vorm worden gezocht. Maar echte wetenschap laat zich niet remmen; die vindt altijd een weg.’

Er is stevige kritiek geweest over het vaccinatiebeleid. Welke les heeft u daaruit getrokken?

‘We hebben te maken met steeds kritischer en mondiger burgers en dat is een goede ontwikkeling. De overheid moet daar beter op inspelen; meer aandacht besteden aan het informeren van burgers. Om bijvoorbeeld het onderscheid uit te leggen tussen vaccinaties die alleen helpen bij een dekkingsgraad van ten minste 90 procent, zoals tegen mazelen of rodehond, en vaccinaties die dienen als persoonlijke bescherming zoals de HPV-prik bij meisjes tegen baarmoederhalskanker. Ook moet er meer via internet ingespeeld worden op allerlei spookverhalen en op anti-campagnes door kritische prikkers.

‘Kwalijk was het zwartmaken van integere wetenschappelijke adviseurs. Dan ondermijn je het vertrouwen in de wetenschappelijke adviesrol waardoor mensen geen goede afweging kunnen maken.’

Bij de grieppandemie gebeurde hetzelfde?

‘Daar liep de campagne goed. Wel was ook daar druk van de actualiteit. De politiek verwacht terecht van ons dat we bij het uitbreken van een pandemie de zaken gezwind aanpakken. Maar het moet wel zorgvuldig. Daarom is het nodig dat er een onafhankelijke club is die het hoofd koel houdt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden