Voorgift nieuw leven ingeblazen

Bij het knock-out toernooi ter gelegenheid van het congres van de Engelse schaakbond in 1866 waren de deelnemers in vijf categorieën verdeeld: sterke spelers, minder sterke spelers, matige spelers, knoeiers en hopeloze gevallen....

Als schakers van dezelfde categorie elkaar troffen, was er niets aan de hand en werden gewone partijen gespeeld. Anders werd het bij matches tussen spelers uit verschillende categorieën. Een speler uit de a-categorie had altijd zwart tegen een b-speler, had zwart en een f-pion minder tegen een c-speler en gaf twee zetten en een f-pion toe aan iemand uit de d-categorie. Wilhelm Steinitz, de latere wereldkampioen, won het toernooi gemakkelijk. Hij zal het niet erg hebben gevonden dat hij geen e-speler tegenkwam. In dat geval zou hij met een toren minder zijn begonnen.

De voorgiftregels waren duidelijk omschreven in het toernooireglement en reflecteerden de gang van zaken in het schaakleven van de 19de eeuw. De professionals speelden graag - om geld - tegen zwakke spelers en vaak werd een voorgift afgesproken om het verschil in speelsterkte te compenseren. Spelers als Morphy en Steinitz waren geniaal in het voorgiftspel en verdienden er een belangrijk deel van hun inkomen mee.

In 1941 kwam met een serie voorgiftpartijen van Capablanca tegen de zes sterkste Cubaanse spelers - Capa won met 4,5-1,5 - een eind aan de tijd dat wereldkampioenen zich met het handicapspel bezighielden. Maar in het afgelopen weekeinde werd de draad weer opgepakt. In het schakersbedevaartsoord Simpsons in the Strand in Londen speelde Gari Kasparov een handicapmatch van vier partijen tegen Terence Chapman, een zakenman die in zijn jeugd verslingerd was aan het schaken maar wegens drukke werkzaamheden het spel lang geleden vaarwel zei. Om Kasparov te strikken betaalde Chapman 100 duizend pond die ten goede komen aan de Kasparov Chess Academy, die zich inzet voor het schaken op scholen.

Voor de match golden voorgiftregels die onze aartsvaders niet gebruikten. Kasparov had twee pionnen minder en in elke partij waren het andere pionnen. Vooraf leek mij zijn opgave haast onmogelijk want zo zwak was zijn tegenstander niet. Chapman, ooit Engels jeugdkampioen in de leeftijdsgroep tot 14 jaar, had zich terdege voorbereid. Hij vertelde dat hij acht maanden lang naar de match had toegewerkt en vier maanden intensief had getraind met hulp van Engelse grootmeesters. 'Het is ongeveer hetzelfde als de voorbereiding op een match om het wereldkampioenschap', zei Kasparov.

De eerste partij begon Kasparov met een relatief gunstige handicap. Hij had afstand moeten doen van zijn randpionnen:

Chapman - Kasparov

Eerste matchpartij

(Zwart speelt zonder a- en h-pion.)

1. Pg1-f3 d7-d5 2. d2-d4 c7-c6 3. c2-c3 Lc8-f5 4. Lc1-f4 Pb8-d7 5. e2-e3 Dd8-b6 6. b2-b3 Pg8-f6 7. Lf1-d3 g7-g6 8. Dd1-c2 e7-e6 9. Pb1-d2 Pf6-h5 10. 0-0 Ph5xf4 11. e3xf4 Db6-c7 12. Pf3-e5 Lf5xd3 13. Dc2xd3

Chapman heeft terughoudend gespeeld maar geen gekke dingen gedaan. Met de volgende zet blaast Kasparov wits centrale bolwerk op.

13 ... g6-g5 14. f4xg5 Pd7xe5 15. d4xe5 Dc7xe5 16. Pd2-f3 De5-f4 17. Dd3-d4 Df4xd4 18. Pf3xd4

Sterker is 18. cxd4, een zet die Chapman op algemene gronden - geïsoleerde pionnen zijn zwak - zal hebben verworpen. Zwart heeft inmiddels compensatie voor zijn materiële achterstand.

18 ... Lf8-a3 19. Pd4-e2

Door de commentatoren veroordeeld maar volgens Kasparov geheel ten onrechte. Hij noemt de paardmanoeuvre een goede, verraderlijke zet.

19 ... Ke8-e7 20. g2-g3 La3-b2 21. Ta1-d1 Ta8xa2 22. Td1-d2

Dit is kennelijk de verraderlijkheid. Zwarts loper is tijdelijk gepend.

22 ... Th8-a8 23. Kg1-g2 c6-c5 24. h2-h4 b7-b5 25. h4-h5 Ke7-f8 26. Kg2-f3 Ta8-a3 27. Kf3-g4 Ta3xb3 28. Pe2-c1

Een blunder volgens Kasparov. Hij zal wel gelijk hebben maar ook na 28. Tc2 b4 29. Pc1 Lxc1 30. Txa2 Rxc3 heeft zwart niets te klagen.

28 ... Ta2-a4+ 29. f2-f4 Lb2xc1 30. Tf1xc1 Kf8-g7 31. h5-h6+ Kg7-h7

Sterker is 31 ... Kg6.

32. Kg4-h5 b5-b4

Zie diagram 1

33. c3xb4?

Dit is een zwaardere fout dan wits 28ste zet. Met 33. f5 had hij het zwart moeilijk kunnen maken, bijvoorbeeld 33 ... exf5 34. Txd5 Tb2! 35. Txf5 Th2+ 36. Kg4 b3+ 37. c4 b2 38. Txf7+ Kg8 39. Tg7+ Kh8 40. Te1 Txc4+ 41. Kf5 Te2! 42. Td1 Td2 met remise door herhaling van zetten.

33 ... Tb3xg3 34. b4xc5?

En dit is vreselijk. Na 34. Txc5 Txb4 35. Tf2 zou remise nog steeds binnen handbereik zijn geweest.

34 ... Ta4xf4 35. Td2-h2 f7-f6 36. g5xf6 Tf4xf6 37. Kh5-h4 Tg3-g8

Wit geeft op.

Nadat de tweede partij (zonder a- en d-pion) in remise was geëindigd, werd Chapmans wens vervuld in zijn derde confrontatie met Kasparov:

Chapman - Kasparov

Derde matchpartij

(Zwart speelt zonder a- en b-pion.)

1. e2-e4 Lc8-b7 2. d2-d3 e7-e6 3. Pg1-f3 d7-d6 4. g2-g3 g7-g6 5. Lf1-g2 Lf8-g7 6. 0-0 Pg8-e7 7. Pb1-c3 0-0 8. Lc1-e3 h7-h6 9. h2-h4 Pb8-d7 10. Dd1-d2 Kg8-h7 11. Tf1-e1 Dd8-c8 12. a2-a4 f7-f5

Deze voorgift heeft voor- en nadelen. De vrije a-pion is hinderlijk, maar op de koningsvleugel, waar alle pionnen aanwezig zijn, moet zwart iets kunnen versieren.

13. Pf3-d4

Zie diagram 2

13 ... Pd7-f6?

'Fataal', schrijft Kasparov op zijn website. Zwart had 13 ... Pe5! moeten spelen waarna de stelling lang niet eenvoudig voor wit is.

14. e4xf5 Lb7xg2 15. f5xg6+ Pe7xg6 16. Kg1xg2 c7-c5

Ook van 16 ... e5 17. Pf3 Dg4 18. Dd1 heeft zwart niets te verwachten.

17. Pd4-e2 d6-d5 18. h4-h5 Pg6-e5 19. d3-d4

Dit had Kasparov niet gezien.

19 ... Pe5-g4 20. Dd2-d3+ Kh7-g8 21. Dd3-g6

Veel sterker is 21. Pf4.

21 ... e6-e5

Zie diagram 3

22. Le3xh6!

Kasparov kan niet hebben gehoopt op 22. dxe5 Pxe5 maar het zal een verrassing voor hem zijn geweest dat wit de moed voor dit stukoffer kon opbrengen.

22 ... Pg4xh6 23. d4xe5 Pf6-d7

Een betere kans was misschien 23 ... Ta6, waarna wit met 24. Pf4 Pe4 25. Pcxd5! zijn voordeel kan vasthouden.

24. Pe2-f4 Tf8xf4 25. g3xf4 Pd7-f8 26. Dg6-g3 Ph6-f5 27. Dg3-h3 Dc8-e6 28. Pc3-b5 Ta8-d8 29. a4-a5 De6-f7 30. a5-a6 Pf8-e6 31. Kg2-g1

Een computerzet volgens Kasparov (hij wil toch niets suggereren?). Na 31 ... Pxf4 komt 32. Dg4.

31 ... Pe6xf4 32. Dh3-g4 Pf5-h6 33. Dg4-h4 Kg8-h7 34. a6-a7 Td8-g8 35. a7-a8D Lg7xe5+ 36. Kg1-f1 Tg8-g4 37. Dh4xg4 ...

Zwart geeft op.

Daarmee was Chapmans kruit verschoten. In de vierde partij (zonder a- en e-pion) zag hij weinig meer en na een ernstige blunder verloor hij in 24 zetten. Eindstand 2,5-1,5 voor Kasparov, iedereen ging tevreden huiswaarts.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden