Voordeel van amnestie is maar tijdelijk

Verzoening en berechting leken in Liberia in elkaars vaarwater te zitten. Een vrije aftocht voor Charles Taylor bracht uitkomst. Maar dat geldt alleen voor de korte termijn....

Wat nu? Gaat de VN-politie, zo vraagt de Volkskrant zich af, de heren Karadzic en Milosevic in de boeien slaan zodra ze in - bijvoorbeeld - het Haagse Vredespaleis aanschuiven voor vredesoverleg? 'Onderhandelen en berechten tegelijk kan niet', staat stellig boven een beschouwing.

Tien jaar later blijkt de scepsis onterecht te zijn geweest. Het Joegoslavië-Tribunaal werd een succes. Berechting blokkeerde niet de vrede, maar heeft juist bijgedragen aan stabiliteit op de Balkan.

Net zo goed bracht de uitlevering door Belgrado van Milosevic het land niét de door velen voorspelde chaos. Integendeel, Joegoslavië vergat zijn oud-president en staat te kwispelen aan de deur van NAVO. En net zo min verviel Chili in chaos door de arrestatie van oud-dictator Pinochet. Ook hier: integendeel, de ophef werkte louterend.

De vrees dat verzoening op gespannen voet staat of kan staan met berechting van de zwaarste misdrijven, is misschien wel een van de groeistuipen van de nieuwe internationale rechtspraktijk. De wereld moet kennelijk wennen aan het idee dat daders van misdrijven tegen de menselijkheid niet meer als vanzelfsprekend vrijuit gaan.

Zelfs in West-Afrika geldt dat. Na een vreselijke burgeroorlog werd in Sierra Leone met VN-steun een semi-internationaal hof opgericht voor de hoofddaders van de gruwelen. Daartoe behoort volgens de aanklager ook Charles Taylor, de zojuist afgetreden president van buurland Liberia.

Opnieuw doemt de vermeende contradictie op: verzoening versus berechting. De aanklacht tegen Taylor heeft het geweld in Liberia onnodig gerekt, zo luidt de kritiek, en alleen dankzij de vrijgeleide naar Nigeria was de man bereid op te stappen.

Dat laatste speelde ongetwijfeld een rol, zij het dat Taylor toch vooral bezweek onder de internationale druk en de militaire kracht van de rebellen. Bovendien is een waardige, veilige aftocht nog iets anders dan amnestie. Taylors naam blijft in Sierra Leone op de rol staan, en het is zelfs niet zeker dat Nigeria hem inderdaad een ongestoorde oude dag heeft gegarandeerd. Publiekelijk is daar niets over gezegd.

En is Taylor zélf van plan zich in Nigeria louter te wijden aan het kweken van bonsai-boompjes? 'Ik zal terugkomen', heeft hij zijn volk al beloofd.

'Op straffeloosheid gebaseerde vredesakkoorden hebben de gewoonte in het ongerede te raken', zegt Rory Mungoven van Human Rights Watch dan ook. 'Amnestie dient een belang voor de korte termijn. Op de lange termijn zaait het nieuwe problemen.'

Buurland Sierra Leone is daarvan een voorbeeld. In 1999 werd daar een vredesakkoord gesloten dat voorzag in amnestie voor de grootste schurken, zoals Foday Sankoh, specialist in amputaties van burgers. Het hielp niets. Sankoh werd vice-president en gebruikte die positie om zijn gewelddadige spel te hervatten.

Puur juridisch is de kwestie simpel: blanco amnestie voor de zwaarste internationale misdrijven (genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden) gaat in tegen het internationaal recht. Een trits gezaghebbende organen heeft dat onderhand vastgesteld. Ook de Veiligheidsraad bevestigde dit beginsel, in de resolutie waarin het Speciale Hof voor Sierra Leone VN-steun krijgt toegezegd.

Begrip bestaat in juristenkring hooguit voor een proces van 'waarheid en verzoening' zoals dat werd gepraktizeerd in Zuid-Afrika. Maar daar ging het dan ook niet om een dictator die ad hoc iets wist te ritselen, het was een breed maatschappelijk proces van openbare boetedoening, mede gedragen door de slachtoffers. Niemand kreeg bij voorbaat amnestie.

Opzetjes als die van Charles Taylor vallen dus ver buiten de rekkelijkheid van het recht. Maar dan nog kan de vraag worden gesteld: is het af en toe niet erg onhándig om puur juridisch te redeneren? Dus nogmaals: zou er in Liberia nu nog oorlog zijn, als Taylor geen vrije aftocht had gekregen?

Theo van Boven, hoogleraar internationaal recht in Maastricht, geeft toe dat de handen makkelijk schoon blijven indien elk oogje-toe-knijpen wordt afgewezen. Maar ook hij waarschuwt voor redeneren voor de korte termijn. 'Straffeloosheid draagt de kiem in zich van nieuwe gevechten.' Fiona McKay van het Juristencomité voor Mensenrechten in New York meent daarom dat de tegenstelling tussen verzoening en berechting veelal een valse is.

Bovendien, we leven niet meer in de wereld van vóór het Internationaal Strafhof. Berechting is de norm geworden, straffeloosheid de afwijking. De partijen in Sierra Leone bijvoorbeeld kozen de route van het tribunaal, óók voor hun eigen leiders. Amnestie voor de crimineel bij de Liberiaanse buren kan voor West-Afrika een twijfelachtige boodschap inhouden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden