Voorbij het Oude Testament

De Amerikaan John Dikeman ontpopt zich als een van de stuwende krachten achter de freejazzscene in Nederland. Vandaag begint het Doek Festival.

In het Amerikaanse plaatsje Kemmerer liep rond de millenniumwisseling een vreemde snuiter rond. Een jongen met belletjes aan zijn broekspijp, een fez op zijn hoofd en half verbrand haar. Hij ging de deuren langs om mensen te bekeren. En hij speelde saxofoon. Zwarte freejazzmusici waren zijn helden. De belletjes had hij afgekeken van pianist Cecil Taylor. Het verbrande haar was het resultaat van een mislukte poging tot dreadlocks. De jongen was een einzelgänger in het tweeduizend inwoners tellende, volledig blanke gehucht in Wyoming.


Nu woont de 30-jarige John Dikeman in Amsterdam en laat hij met zijn sax een frisse wind door de stad waaien. Een rauwe en gepassioneerde wind. Zijn geluid vult de zalen van OT301, OCCII en Zaal 100, plekken waar de Amsterdamse improvisatiescene huist. Gespierd klinkt hij, intens. Hij combineert een geweldige technische beheersing met de durf om die los te laten.


Vorig jaar werd hij uitverkoren tot Young Vip en toerde hij met Cactus Truck langs de Nederlandse jazzpodia. Vandaag begint het Doek Festival, een vijfdaags improvisatiefeest georganiseerd door muzikantencollectief Doek. Dikeman is mede-organisator en treedt op met een gelegenheidsformatie, met onder anderen trompettist Roy Campbell en met Cactus Truck.


Als tiener was John Dikeman extreem gelovig. Meer nog dan zijn ouders dompelde hij zich onder in de fundamentalistische Lutherse Kerk. Hij bezocht jeugdkampen in Arizona waar tieners in extase raakten over Jezus Christus de verlosser. Schuddend, huilend en schreeuwend. Hij jutte zichzelf op tot visioenen, vocht om de aanwezigheid van God te voelen.


Via de schoolband ontdekte John muziek. Sport, jagen en kamperen waren niks voor hem, dit wel. In het enige winkeltje in Kemmerer dat cd's verkocht, hadden ze er twee met saxofoon: een van Kenny G en een van Candy Dulfer. Die werden verslonden. Een postorderplatenclub bracht meer in huis: de jonge en moderne jazzsaxofonist Joshua Redman, want die hoes zag er cool uit. Zijn ouders vonden het goed, muziek mocht van de kerk.


Tijdens een muziekkamp vond Dikeman een jazztijdschrift met artikelen over de wilde en hyperintense vrije improvisaties van Albert Ayler en Charles Gayle. Dat was het helemaal. Die trance had een direct verband met de religieuze bijeenkomsten. John speelde uren in de kelder van zijn ouderlijk huis en ervoer intens de strijd tussen God en satan. Met zijn sax zou John mensen redden van de hel.


Toen hij 17 was, speelde Dikeman met zijn band ergens in Arkansas. Na afloop van een voor zijn gevoel zeer spiritueel optreden kwam een groepje stoere mannen naar hem toe. Ze waren diep onder de indruk. Ze hadden de kracht gevoeld. De mannen konden de muziek wel gebruiken. Het bleken neonazi's te zijn.


'Nu ik absoluut niet meer in God geloof, maar wel uitgebreid heb ervaren hoe dat voelt, weet ik dat mensen ontzettend vatbaar zijn voor hun eigen suggestie. Ze horen in muziek wat ze willen. Als je graag God wilt vinden, dan vind je hem. Maar het kan dus ook iets anders zijn. Ik ben gestopt met het publiek een stap voor te willen zijn. Met Cactus Truck heb ik voor het eerst van mijn leven gevoeld dat ik helemaal speel zoals ik het wil. Helemaal eerlijk.'


Samen met gitarist Jasper Stadhouders en drummer Onno Govaert vormt Dikeman sinds een jaar of drie het energieke lawaaitrio Cactus Truck. De musici geven zich tot ze erbij neervallen, en dan nog verder. 'We kijken steeds hoe ver we kunnen gaan. Maar het is meer dan een conceptuele band. We reageren op elkaar, proberen goed te spelen en vinden het heerlijk om te doen.


'Er zijn mensen die het verschrikkelijk vinden, anderen vinden het geweldig en dansen erop. We krijgen wel kritiek dat wat we doen al in de jaren zestig is gedaan. Maar wat is er niet al in de jaren zestig gedaan? Als je je er eenmaal in verdiept, is de muziek net zo open als andere genres. Jasper en Onno zijn totaal andere musici dan ik. Onno heeft geen geschiedenis van freejazz, hij is een geweldige technische jazzdrummer. Hij duikt er vanaf zijn plek in. Dat maakt het interessant.'


Eind vorig jaar speelde Cactus Truck in twee maanden 40 concerten in de VS. Het is exemplarisch voor Dikemans manier van aanpakken. Vijf jaar geleden kwam hij naar Amsterdam, waar hij lange tijd in een oude camper in het Westelijk Havengebied woonde. Nu is hij een van de bepalende gezichten van de improvisatiescene die lang werd gedomineerd door oudere generaties.


Dikeman is naast leeftijdgenoot en pianist Oscar Jan Hoogland het verse bloed in Doek, waar verder onder anderen cornettist Eric Boeren, saxofonist Michael Moore en trombonist Wolter Wierbos deel van uitmaken. Voorlopig heeft de saxofonist zijn plek gevonden in Amsterdam. 'Ik denk niet dat ik hier voor altijd blijf, maar ik zal waarschijnlijk nooit teruggaan naar de Verenigde Staten. Het is een politiek verontrustend land. Omdat ik er vandaan kom, trek ik het me persoonlijk aan.'


Na een baan als installateur van satellietschotels in New York en een huwelijk dat van zijn 19de tot zijn 21ste duurde, ontmoette Dikeman een meisje dat in Caïro in een hotel ging werken. Hij greep de kans om voor het eerst van zijn leven de Verenigde Staten te verlaten. 'Ik werd een van de vier saxofonisten in een stad van 17 miljoen mensen. Ik speelde drie jaar lang elke dag. Voor ik naar Egypte ging, was ik een soort muzikale idealist. Daar veranderde ik in een muzikale hoer. Ik speelde alles: Sinatra-covers, huwelijken, traditionele jazz en bij popster Mohamed Mounir. Als ik wilde spelen, moest het wel. En het beviel goed om veel op te treden.'


Sinds zijn komst naar Amsterdam legt Dikeman zich weer volledig toe op zijn liefde: improvisatie. Naast in Cactus Truck, Universal Indians met bassist Jon Rune Strøm en drummer Tollef Østvang uit Noorwegen en het Royal Improvisers Orchestra, speelt de saxofonist in diverse gelegenheidsformaties.


Is er eigenlijk nog iets in de plaats gekomen van het religieuze doel dat eerder aan Dikemans spel ten grondslag lag? 'Ja, daar ging het altijd om, hè. Doorbreken naar dat andere gebied. Het christendom verliezen staat voor mij gelijk aan alles kwijtraken. Ik ben opgegroeid met het idee dat de wereld verschrikkelijk en zondig was, maar dat er uiteindelijk de hemel zou zijn. Als je je geloof kwijtraakt, zit je nog steeds vol bagage die je vertelt dat alles afschuwelijk is. Alleen komt er geen verlossing. Daar ben ik mezelf nog steeds doorheen aan het werken.


'Ik mis het nog wel soms, die pure extase. Het enorme geluk dat het psychologisch gestoorde culturele fenomeen religie me bracht. Ik probeer nu met muziek dezelfde transcendente ervaring te hebben, wetende dat er niets is. Daarnaast ben ik ook gewoon gek op muziek maken, hoor.'


Albert Ayler Trio - Spiritual Unity (1964)


Primitief, verbeten en met een ongehoorde sound speelde tenorsaxofonist Albert Ayler kinderlijk eenvoudige melodieën die uitmondden in woeste en tegelijk speelse improvisaties waarbij de grenzen van normale noten op de sax ruimschoots werden overschreden. Aylers werk is te vergelijken met dat van schilder Jackson Pollock. Deze baanbrekende plaat klinkt nog altijd fris en actueel.


Luistertips


Een fietstour, een improvisatiedansvoorstelling voor kinderen, een filmavond en concerten op de beste Amsterdamse undergroundpodia en in het Bimhuis: muzikantenorganisatie Doek pakt flink uit met haar internationale improvisatiefestival, vandaag tot en met zondag in Amsterdam. Het wordt een feestje vol sterke muzikale persoonlijkheden, onder wie Theo Loevendie, Roy Campbell, Okkyung Lee, Tristan Honsinger en Han Bennink. Het Doek Festival biedt niet alleen kans om topimprovisatoren aan het werk te zien, maar ook om binnen te lopen bij alternatieve hotspots als Valreep, Vondelbunker en OT301. doekfestival.org


Underground Hotspots


Charles Gayle - Repent (1992)


Charles Gayle voert de extreme saxtechnieken nog een stap verder door, met verbluffende sprongen, ijzersterke multiphonics en een met Ayler te vergelijken intensiteit. Ook hij speelt heftig en klinkt tegelijk lyrisch in volle glorie. Gayle is altijd bezig geweest met religie en spiritualiteit. Deze plaat bevat twee stukken: Repent en Jesus Christ and Scripture van respectievelijk 23 en 50 minuten.


Joe McPhee - Common Threads (1995)


John Dikeman toerde met Universal Indians onlangs door Europa met de 73-jarige freejazzheld Joe McPhee. Als een van de weinigen speelt hij zowel saxofoon als trompet. McPhee is tevens een innemend theoreticus. Hij bedacht de term 'Po Music', waarbij provocatie als middel wordt ingezet om nieuwe muzikale ideeën te ontdekken.


Doek Festival: 1 t/m 5/5 in o.a. Bimhuis, OT301, Vondelbunker, Amsterdam. doekfestival.org


Album Universal Indians: Nihil is Now (Stone Floor Records)


Album Cactus Truck: Live in USA (Tractata Records)


johndikeman.com, cactustruck.com, doek.org

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.