Voorbij de gevangenisdeur

Siet Zuyderland maakte naam met schilderijen van gevangenissen en verlate metrostations. Dat hij zich is blijven ontwikkelen, toont een recent oeuvreoverzicht, met tekst van Bernlef.

Bajesmaf heette het boek waarmee de schilder Siet Zuyderland (Amsterdam, 1942) in 1974 zijn naam vestigde. Die titel was een indicatie van Zuyderlands obsessie: de minutieuze weergave van de interieurs van Nederlandse gevangenissen en huizen van bewaring. Potdichte composities van beton, staal, grendels en sloten. Weinig uitnodigend, maar de documentaire precisie waarmee Zuyderland verslag deed van zijn research viel niet te negeren. Bajesmaf, met teksten van Bernlef, werd goed ontvangen en de bijbehorende expositie in het Amsterdamse Stedelijk Museum kreeg een vervolg in New York.


Zoals Pieter Saenredam in de 17de eeuw de schilder werd van lichte, serene kerkruimten, zo leek Zuyderland de man te worden van het beklemmende gevangenisinterieur (zijn taalgebruik droeg er de sporen van; zo berekende hij dat hij voor zijn boek in totaal 64 dagen in gevangenissen had doorgebracht, 'Dat is de straf voor een niet al te grote diefstal').


Op de celdeuren volgden vergelijkbare projecten over metrostations (met een inleiding van de schrijver Julio Cortázar: 'Ik houd van de krankzinnigheid van een man die besloten heeft alle grote metro's van de wereld te schilderen') en van gesloten attracties in Coney Island, New York - beide series grossierend in desolate taferelen, verstoken van menselijk leven.


Maar in de jaren tachtig sloeg Zuyderland een andere richting in, zoals te zien is in het pas verschenen oeuvreoverzicht Gedroomde ruimte, waarin ook teksten en gedichten zijn verzameld die Bernlef door de jaren heen aan Zuyderland heeft gewijd. Er volgen grovere, krachtige doeken met ontwrichte staalconstructies, exploderende kabels, uit het lood getrokken stutbalken en steunijzers. Zoals Bernlef het formuleert: 'Ontwerpen van een gevangene die op uitbreken zint en voor zichzelf verschillende vluchtwegen in kaart brengt.'


Met de jaren neemt de abstractie in het werk toe. De verbeelding wordt ingetogener en intiemer (de gelaagde Kamers en Alphabetstad in de jaren negentig), een ontwikkeling die wellicht niet losstaat van de hartziekte die zich bij de schilder openbaart, en die hem steeds meer in zijn activiteiten beperkt.


Onomwonden wordt het thema nadat Zuyderland een levensreddende harttransplantatie heeft ondergaan. De kabels en sloten uit het vroege werk krijgen nu het aanzien van innerlijke constructies. Zoals in het kleine olieverfschilderij The Gift: een complex geharnast hart.


Siet Zuyderland/ Bernlef: Gedroomde ruimte.

Inleiding Anneke Oele.


Uitgeverij De Kunst; 144 pagina's; € 29,95.


ISBN 978 94 91196 25 6. zuyderland.com


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden