Voorbehoud bij Tiananmen-dossier

DE GROTE lijnen en de tragische ontknoping van de rebellie van Chinese studenten en arbeiders in 1989 zijn bekend, en toch leest Het Tiananmen-dossier als een spannend verhaal....

Het Tiananmen-dossier is net een Griekse tragedie. Het publiek kent de afloop, maar volgt toch ademloos de fatale loop der gebeurtenissen. Zoals de Griekse tragische helden zijn ook de Chinese protagonisten veroordeeld tot hun rolpatroon. In Peking ontbreekt alleen nog de catharsis: voor het Tiananmen-bloedbad heeft nog niemand geboet.

Tijdens de Lente van Peking werd wekenlang betoogd voor politieke vernieuwing zonder dat het gezag ingreep. Tegenwoordig wordt alle protest in de kiem gesmoord, de hoogste leider Jiang Zemin heeft het zelf bevolen. Vandaar de paranoïde vervolging van de semi-religieuze beweging Falun Gong. Jiang heeft de les van Tiananmen geleerd.

In 1989 waren de communistische leiders diep verdeeld. Partijleider Zhao Ziyang, die tijdens de rampzalige Grote Sprong Voorwaarts haast roomser was geweest dan paus Mao, was een voorstander van hervormingen en sympathiseerde met de betogers. Zijn grote tegenspeler premier Li Peng had slechts één doel: handhaving van de alleenheerschappij van de partij.

De hervormers vonden de rebellie een patriottische beweging en wilden een dialoog met de studenten. De conservatieven betitelden haar als een oproer en zagen slechts heil in de knoet. De knoet; dat betekende de uitroeping van de staat van beleg en de inzet van het leger.

Sinds de verschijning vorige maand van het Tiananmen-dossier zijn de details bekend van de machtsstrijd in de weken die aan het bloedbad voorafgingen. Het vaste comité van het Politbureau, het hoogste machtsorgaan van de partij, telde drie hervormers en twee conservatieven.

Doorslaggevend is het gestook geweest van Li Peng om partijpatriarch Deng Xiaoping om te praten. Hij maakte hem wijs dat de rebellen gemanipuleerd werden door de vijanden van China - het verwijt dat nu weer Falun Gong treft - en dat ze hem wilden arresteren. Deng ging om.

Bij het opduiken van geheime dossiers is voorzichtigheid geboden. Hoe belangrijker de personages en gebeurtenissen, des te groter dient de dosis scepsis te zijn. Maar vaak wint de opwinding het van het gezond verstand. Als dan de documenten vals blijken, kunnen reputaties aan diggelen vallen. Het bekendste voorbeeld van zo'n flop was de ontmaskering van de 'dagboeken' van Hitler.

Voor ieder die geheime documenten wil opdelven, is China met zijn hermetisch gesloten politieke systeem een goudmijn. De keizer regeerde ver van het volk, opgesloten in zijn Verboden Stad. Met de hoogste communistische leiders is het niet anders. Zij wonen en werken in Zhongnanhai ('Midden- en Zuidzee'), de ommuurde keizerlijke lusthof naast de Verboden Stad.

Het is niet de eerste keer dat uit dit bastion geheime documenten uitlekken. Sommige bleken nep, andere echt. Nog nooit heeft echter een zo dik, zo zwaar beladen en tegelijk zo actueel pak onthullingen als dit dossier de weg naar de buitenwereld weten te vinden. Maar hoe?

De bedenkingen die tegen de authenticiteit zijn aan te voeren, zijn enorm. Niemand krijgt zonder toestemming van het Politbureau toegang tot het partijarchief, laat staan tot documenten die de besluitvorming uit de doeken doen over het neerslaan van de eerste en tot nu toe enige massale democratiseringsbeweging in de Volksrepubliek.

De man die deze geheime notulen en rapporten heeft ingezien, op diskette gezet en naar de VS gesmokkeld, moet contacten hebben gehad in de allerhoogste kringen. Hij koos de befaamde Amerikaanse China-kenner Andrew Nathan uit om ze te publiceren. Het was zijn bedoeling het patriottische karakter van de rebellie van 1989 aan te tonen en het democratiseringsproces weer op gang te brengen.

Nathan en zijn mederedacteur Perry Link hadden geen toegang tot de oorspronkelijke bronnen. Hun informant eiste de anonimiteit van een schuilnaam, Zhang Liang, en wenste zijn politieke contacten niet prijs te geven. Naarmate ze 'Zhang' beter leerden kennen en de informatie, voorzover natrekbaar, bevestigd zagen, ebde hun scepsis echter weg. De indrukwekkende 'interne coherentie' van de documenten overtuigde hen verder.

Nathan, Link en de journalist Orville Schell, die een nawoord schreef over de kwestie van de authenticiteit, hebben hun reputatie op het spel gezet. Hun conclusie: het dossier is grotendeels betrouwbaar, met het voorbehoud 'dat we nog steeds niet met honderd procent zekerheid kunnen aantonen dat de documenten authentiek zijn'.

De ondertitel van de vertaling doet dit voorbehoud geen recht. Het dossier heet het 'complete en authentieke verhaal van de beslissingen van de Chinese regering om de opstand van studenten en arbeiders met geweld neer te slaan'. Het is evenmin het complete verhaal: het materiaal van 'Zhang' is tot eenderde teruggebracht, en veel daarvan is samengevat. En het besluit de opstand neer te slaan, was niet van de regering maar van de Raad van Oudsten.

Geheel voorspelbaar heeft het Chinese regime de documenten afgedaan als verzinsels. De meeste China-experts en vroegere medewerkers van de in ongenade gevallen partijleider Zhao Ziyang daarentegen zijn geneigd er geloof aan te hechten. Zijn ex-secretaris Bao Tong heeft gezegd dat de autoriteiten dan maar met documenten moeten komen die bewijzen dat het dossier vervalst is.

Directe banden binden de nummers één en twee in de huidige partijhiërarchie met 'Tiananmen'. Jiang Zemin werd door de Oudsten tot partijleider benoemd, terwijl Li Peng nu het Nationale Volkscongres leidt. Beiden proberen op het partijcongres van volgend jaar hun protégés op de hoogste posten te krijgen. Het uitlekken van het vooral voor Li Peng compromitterende Tiananmen-dossier kan een onderdeel zijn van die successiestrijd.

'Als de economische hervormingen een bepaald punt bereiken', zegt Deng Xiaoping in Het Tiananmen-dossier, 'moeten ze begeleid worden door politieke hervormingen. Weet u, ik heb mij nooit verzet tegen politieke hervorming. Maar je moet realistisch blijven, je moet bedenken hoeveel oude kameraden van de partij dat nu zouden accepteren. Je kunt jezelf niet in één dag vetmesten.'

Het is nu twaalf jaar later. De oude kameraden zijn dood of uitgeteld. Waarop wacht men nog?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden