RECONSTRUCTIE

Vooral Airbus dupe van spionagezaak

De Duitse inlichtingendienst speelde jarenlang informatie door aan de Amerikanen. Of het Kanzleramt van Merkel ervan wist? Vermoedelijk wel.

Beeld afp

Topman Thomas Enders van luchtvaartconcern Airbus is woedend op de Duitse regering, wegens de door Duitsland gefaciliteerde spionagepraktijken door de Amerikaanse inlichtingendienst NSA. Hij weet dat zijn bedrijf al jaren doelwit is van de Amerikanen. Maar dat uitgerekend een Duitse inlichtingendienst geholpen heeft bij het bespioneren van het Frans-Duitse concern, heeft bij hem grote woede gewekt: wil Europa nu wel of niet een volwaardige concurrent van Boeing? Enders heeft een strafklacht ingediend. 'We vragen iets heel normaals: opheldering en onderzoek', zei hij donderdag tegen de Amerikaanse zender CNN. 'Maar we hebben tot dusver nog niets van de Duitse regering gehoord.'

Deze week bleek dat de Duitse Bundesnachrichtendienst BND de Amerikanen de afgelopen jaren willens en wetens heeft geholpen bij het onderscheppen van communicatie over Duitse en Europese politieke en industriële doelen. Het luchtvaartconcern Airbus, de Franse regering en de Europese Commissie zijn als doelwitten genoemd. Dit alles onder verantwoordelijkheid van het Kanzleramt van bondskanselier Merkel.

Grote vraag: hoe konden de Duitsers dit doen?

Bad Aibling

Alles draait in deze kwestie om de basis Bad Aibling, een Amerikaanse luchtmachtbasis bij München. Hier bouwden de Amerikanen in 1952 een eerste afluisterstation. Dat groeide uit tot een van de steunpilaren van het Echelon-systeem, een netwerk van bases met antennes in enorme witte golfballen. Zeker toen er halverwege de jaren tachtig spanningen ontstonden met de Britse inlichtingendienst GCHQ, hadden de Amerikanen hun Duitse bases hard nodig. In Bad Aibling trok de BND bij de Amerikanen in. Er werkten toen zo'n 1.800 mensen.

Rond die tijd klonken de eerste verwijten van industriële spionage, die in de jaren negentig aanzwollen tot een schandaal. Het Europese Parlement deed onderzoek naar 'Echelon' en kwam met een lijvig rapport. Daaruit bleek dat de Amerikanen zowel politici als bedrijven bespioneerden. Een van de slachtoffers: Airbus.

De Amerikanen vonden hun praktijken gerechtvaardigd en zeiden zich te richten op corruptie en het ontduiken van handelsembargo's. Zo ontdekte de NSA dat Airbus steekpenningen had betaald aan Saoedi-Arabië. Gevolg: een Saoedische order ter waarde van 6 miljard dollar ging naar de Amerikaanse concurrent McDonnellDouglas. Verder viel er in Europa niet veel te bespioneren, beweerde ex-CIA-topman James Woolsey in 2000: 'Beste Europeanen, word wakker. De meeste Europese technologie is gewoon niet genoeg waard om te stelen.' In reactie op het Echelon-schandaal beloofden de Amerikanen Bad Aibling over te dragen aan Duitsland.

'Blechdose'

Maar toen kwam 9/11. De overdracht werd twee jaar uitgesteld, maar niet nadat er op 28 april 2002 een geheime afspraak was gemaakt. De BND mocht de antennes in het kader van de terrorismebestrijding blijven gebruiken, de Amerikanen wilden dan wel zoekopdrachten (telefoonnummers, ip-adressen) blijven aanleveren. De afspraak was dat daar geen Duitse en Amerikaanse doelwitten bij zouden zitten. En dat het alleen om terrorismebestrijding zou gaan.

De samenwerking werd beklonken met een nieuw gebouw, door de boeren uit de buurt de Blechdose genoemd, een metalig pand zonder ramen, waarin twee Duits-Amerikaanse teams plaatsnamen. Een voor de onderschepping en een voor de verwerking van communicatiedata. Ze gingen enthousiast aan de slag.

Het was in 2008 dat de medewerkers van de BND aan de bel trokken, onthulde het weekblad Der Spiegel vorige week, omdat er tienduizenden Duitse extensies ('.de') tussen de gezochte mailadressen zaten.

Ook werd lang niet alleen aan terrorismebestrijding gedaan: net als tijdens 'Echelon' was er ook sprake van politieke en industriële spionage. De BND meldde dat bij het Kanzleramt, het ministerie van Merkel, geleid door Thomas de Maizière, de huidige minister van Binnenlandse Zaken. In 2010 opnieuw, en in 2013 opnieuw, zegt de Duitse inlichtingenexpert Erich Schmidt-Eenboom, die diverse boeken over de BND heeft geschreven. De waarschuwingen zijn nu onderwerp van onderzoek door een Duitse parlementaire commissie.

Of het Kanzleramt er iets mee heeft gedaan, is nog onduidelijk. De buitenwereld heeft er in elk geval niets van gemerkt. Dat kwam de BND vermoedelijk goed uit. Volgens Schmidt wilde de Duitse geheime dienst wel laten blijken dat de Amerikanen de wet overtraden, maar zonder hun relatie met de NSA op het spel te zetten. 'De BND hoopte altijd aansluiting te vinden bij de Five Eyes, (het verbond van spionagediensten dat de NSA had gesmeed met de Britten, Canadezen, Australiërs en Nieuw-Zeelanders, red.). Dat was vergeefse hoop, maar daarvoor waren ze kennelijk bereid tegen Duitse belangen in te gaan. En ze hoopten op informatie van de NSA over terroristische activiteiten.'

'Best friends': bondskanselier Merkel, president Obama en de Franse president Hollande tijdens de G8-top in Camp David, mei 2012.Beeld Foto Brendan Smialowski

Het heeft er alle schijn van dat het ministerie van Merkel al jaren op de hoogte was van de BND-hulp aan de Amerikanen. Niettemin koos de bondskanselier deze week voor een tegenoffensief, door haar geheime dienst van 'technische en organisatorische tekortkomingen' te betichten. Onverantwoord, reageerde daarop in het blad Focus Bernd Schmidbauer, die in de jaren negentig op het Kanzleramt het contact met de geheime diensten onderhield. 'Het is een schande, hoe de BND nu door het Kanzleramt in de steek wordt gelaten.'

Volgens inlichtingenexpert Schmidt heeft Merkels ministerie opzettelijk niets met de waarschuwingen gedaan. Hij noemt dat een geval van eingefleischte Bundestreue - de diepgewortelde Duitse politieke trouw aan de Amerikaanse partner. Bovendien kan de Duitse geheime dienst niet zonder de Amerikanen, zegt Schmidbauer: 'We zouden blinde kippen zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden