Voor zijn eerste indruk krijgt Rutte maar één kans

DEN HAAG - De eerste liberale premier sinds de Tweede Wereldoorlog, Mark Rutte, krijgt vandaag zijn echte vuurdoop. Hij zal in zijn regeringsverklaring schetsen wat het kabinet de komende jaren in petto heeft. Liefst met wat visionaire woorden, maar ook met een gematigde toon.

Premier Mark Rutte tussen zijn ministers Beeld epa
Premier Mark Rutte tussen zijn ministersBeeld epa

Vooral op de toon zullen de oppositiepartijen zijn gespitst. De minister-president van VVD-huize zal willen laten zien dat hij niet aleen voor 'vingeraflikkend' rechts Nederland staat. Juist als leider van een minderheidskabinet zal hij ook de oppositie te vriend moeten houden.

Een kans
Een premier krijgt maar één kans om een eerste indruk achter te laten. Jan Peter Balkenende van het CDA zette zichzelf in 2002 neer als de man van normen en waarden. 'Fatsoen moet je doen.' Diezelfde dag deed fractievoorzitter Gerrit Zalm van de VVD (nota bene een coalitiegenoot) dat af als een 'tegeltjeswijsheid'.

PvdA'er Wim Kok sprak (bij Paars I) zijn beroemde belofte uit premier te willen zijn 'voor alle Nederlanders'. Lubbers bracht in 1982 de onheilspellende boodschap: 'Onze samenleving is in de winter terechtgekomen'. Inderdaad volgden jaren van saneren.

Uit nood
Premier Den Uyl (PvdA) meldde in 1973 dat zijn kabinet 'uit nood' was geboren. Niettemin zag hij het als 'rood, met een wit randje', vol van pretenties en grote woorden. 'Waar visie, waar uitzicht, ontbreekt, komt het volk om', zei hij, verwijzend naar het Oude Testament.

Met Den Uyl misschien als uitzondering, zijn visionaire regeringsverklaringen in Nederland niet gebruikelijk. 'Vergezichten reiken in Den Haag niet verder dan Scheveningen', zegt Menno de Bruyne, ruim een kwart eeuw actief in het Haagse als voorlichter van de SGP.

'Misschien is het wel heel erg Nederlands om geen vergezichten te hebben. Met een coalitie van twee of meer partijen wordt dat ook wat afgevlakt', verklaart Carla van Baalen, hoogleraar parlementaire geschiedenis in Nijmegen.

Kabinet viel
Zo zal ook Maxime Verhagen, als vicepremier namens het CDA, de regeringsverklaring van Rutte goed bestuderen. In 1981 viel het tweede kabinet-Van Agt bij zo'n gelegenheid. De ministers (onder wie Den Uyl als vicepremier) werden het niet eens over de tekst. Het kabinet viel, nog voordat de regeringsverklaring in het parlement was uitgesproken.

Het afleggen van een regeringsverklaring is goed gebruik, geen voorschrift. 'Wacht op onze daden', was de gebruikelijke houding van Nederlandse regeringen. Tot in 1926 een nieuwe traditie ontstond toen minister-president Dirk Jan de Geer uitleg gaf over de lange en moeizame formatie. Sindsdien is het gebruikelijk een regeringsverklaring af te leggen. Deze is vaak een samenvatting van het regeerakkoord, gelardeerd met met een extra boodschap of duiding.

Afgezet
In 1939 werd het minderheidskabinet-Colijn V direct na de verklaring afgezet door het parlement. De kans dat dit met het kabinet-Rutte gebeurt is klein. Een motie van wantrouwen bij een regeringsverklaring is zeldzaam. Wel werden de regeringsverklaringen de afgelopen jaren overschaduwd door ander gekrakeel. Bij het eerste kabinet-Balkenende in 2002 overheerste LPF-minister Eduard Bomhoff (Volksgezondheid) de media: hij wilde een topambtenaar ontslaan. Aan het begin van kabinet-Balkende IV werd vooral gesproken over de dubbele paspoorten van twee staatssecretarissen.

En ook nu dreigt een dubbel paspoort Ruttes feestje te bederven. Gedoogpartij PVV heeft al een motie aangekondigd. Ze wil dat Marlies Veldhuizen-van Zanten-Hyllner (CDA) haar Zweedse paspoort inlevert.
Niets mooiers voor een nieuwe premier dan bij de regeringsverklaring meteen het kabinet smoel te geven. Jan Peter Balkenende slaagde daar goed in door meteen het stempel 'fatsoen moet je doen' op zijn nieuwe ploeg te drukken.

Sterker
Toch levert het doorbladeren van een stapel regeringsverklaringen weinig vergezichten op. Variaties op 'Nederland komt sterker uit' komen het meeste voor.

Lubbers I werd beroemd met zijn 'no nonsense'. Ruud Lubbers sprak de woorden waarmee zijn regering een smoel kreeg echter niet uit tijdens de regeringsverklaring, maar in een interview met de Volkskrant. Ook Dries van Agt opperde zijn 'ethisch reveil' in een vraaggesprek, met het weekblad De Tijd.

Lees hier: elf optimisten over het kabinet-Rutte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden