'Voor zichzelf zorgen, dat kan de Schot'

Op het congres van de Scottish National Party in Perth werd veel gedroomd over een eigen Schotse republiek naar Scandinavisch model: pro-EU, pro-immigratie en elke ochtend havermoutpap.

PERTH - Waar zijn de kilts en de doedelzakken? De Schotse nationalist Alex Grant maakt zich vrolijk over deze vraag. 'Daarvoor had je twintig jaar geleden naar een congres van de Scottish National Party (SNP) moeten komen. Wat je hier ziet is geen politieke folklore, maar de voorbereidingen voor zelfstandigheid.'


In het hart van Schotland zijn de afgelopen vier dagen SNP-leden bijeen geweest om te dagdromen over een eigen land: de Volksmonarchie Schotland. Een baken van progressiviteit naar Scandinavisch model.


We naderen de fase waarin iedereen gelooft dat de Schotten best voor zichzelf kunnen zorgen, zegt Grant, ex-manager van vliegtuigmaatschappij BMI die een grondwet opstelt voor leider Alex Salmond van de SNP - ook wel spottend de Salmond National Party genoemd. Grant: 'Met die geschreven grondwet nemen we de zorgen weg bij mensen die denken dat een zelfstandig Schotland een autocratie van Koning Alex de Eerste wordt.'


Het was zondag de slotdag van het laatste congres van de SNP vóór het referendum over de afscheiding van Schotland. Die volksraadpleging wordt volgend jaar september gehouden, zeven eeuwen nadat de Engelse koning Edward II tijdens de Slag bij Bannockburn werd verslagen.


De Schotten zijn verdeeld over de voorgestelde afscheiding van Groot-Brittannië. Een meerderheid is tegen. Het ja-kamp heeft nog 330 dagen om de tegenstanders ervan te overtuigen dat Schotland na 307 jaar weer op eigen benen kan staan.


Achter het patriottisme gaat ook een fundamentele vraag schuil: heeft Schotland meer gemeen met het conservatieve Engeland, of meer met de progressieve Scandinavische landen?


De verdeeldheid onder de Schotten heeft te maken met de onduidelijkheid over de gevolgen van een eventuele afscheiding. Kan Schotland lid blijven (of worden) van de Europese Unie? Van de NAVO? Kan het land rondkomen van zijn olie? Vooral vrouwelijke kiezers blijken argwanend. Het is de reden waarom de vicepartijleidster van de SNP, Nicola Sturgeon, steeds nadrukkelijker op de voorgrond treedt.


Zij is de doener naast de dromer Salmond. Deze Angela Merkel van de SNP moet de media temmen die unaniem tegen onafhankelijkheid zijn, gesymboliseerd door een publicatie in The Economist van een Schotse landkaart met daarop plaatsnamen als Edinborrow, Aberdown en Glasgone. Niet voor niets spreekt het nee-kamp over het 'Project Angst'.


Tegen deze achtergrond zijn duizenden SNP-aanhangers, 'Nats', naar Perth gekomen, de centraal gelegen stad aan de zalmrijke Tay-rivier waar de Schotse koning James I ooit een onwaardig levenseinde vond in een rioolput onder zijn kasteel. Het is bovenal de provinciestad waar John Knox met zijn preken in St John's Kirk de aanzet gaf tot de Reformatie en bevrijding van de corrupte kerk van Rome.


Een kleine vijf eeuwen later en twee straten verderop zegt de zeker zo charismatische Alex Salmond vaarwel tegen The Auld Enemy. Goed, het vrije verkeer van personen en goederen moet blijven, maar Edinburgh wil een eigen fiscaal beleid kunnen voeren.


De vijandschap richt zich niet op de Engelsen, maar op Westminster - net zoals de Engelsen op hun beurt geen moeite hebben met de Europeanen, maar met Brussel. Veel Schotten zijn vervreemd van Londen. Premier Thatcher sloot in hun land de zware industrie en de mijnen, om Schotland vervolgens te benutten als proeftuin voor de gehate poll tax.


De huidige Britse regering-Cameron heeft voor wrok gezorgd met de 'slaapkamerbelasting'; die treft de Schotten onevenredig hard omdat de huizen in Schotland vaak meer kamers tellen. Vanwege de vele afgelegen gebieden in Schotland is ook de privatisering van de post er impopulair. Een veelgehoorde grap onder 'Nats' luidt: geen wonder dat er meer panda's zijn dan Conservatieve afgevaardigden.


Het was de goeddeels uit Schotten bestaande New Labour-regering die de doos van Pandora opende door een Schots parlement te creëren. De SNP greep de macht en voerde een gedegen socialistisch beleid. Ouderenzorg, medicijnen en hoger onderwijs bleven in Schotland gratis, terwijl de werkloosheid er relatief laag is.


En de val van de Schotse banken dan? 'Dat was de schuld van bankiers in de City en politici in Westminster', antwoordt Ian McAlpine, een SNP-afgevaardigde uit Midlothian die werkt bij een hulporganisatie voor werkloze mijnwerkers. 'De meeste van onze problemen komen uit Londen. Men begrijpt ons gewoon niet.'


Er heerst bij de Bravehearts geen twijfel over de komst van een nieuwe Schotse Verlichting. 'Het zal beter gaan dan je denkt', voorspelt Derek Cameron, een gepensioneerde en in tweed gehulde waterbouwkundige uit het grensgebied. 'Schotten zijn van oudsher ambitieus en ze werken keihard om hun gelijk te bewijzen. Zie het zo: binnen het wereldrijk waren de Engelse Oxbridge-jongens de bestuurders, terwijl de Schotse ingenieurs de theeplantages en spoorlijnen ontwierpen en aanlegden.


Ook zijn Schotten uitgekookter dan Engelsen, zegt hij. 'We zullen pragmatischer omgaan met Europese regels dan de Engelsen. Wat dat betreft lijken we meer op de Fransen, onze oude vrienden.'


De Schotse nationalisten denken al volop na over de inrichting van hun koele motregenparadijs, dat bijvoorbeeld vol komt te staan met organische, door corporaties beheerde boerderijen. Schotse deugden als eenvoud en zuinigheid zullen worden herondekt onder het doedelzaksocialisme. Op de culinaire gewetensvraag 'Cornflakes of havermoutpap' - gesteld tijdens een debat over 'voedselsoevereiniteit' - kiezen de aanwezigen massaal voor havermout, wat doet denken aan de uitspraak van de Engelse denker en Schottofoob Samuel Johnson die 'oats' in zijn encyclopedie definieerde als 'In England generally given to horses, but in Scotland supports the people'.


De 'Nats' kijken graag naar de Scandinavische landen. Van de manier waarop IJsland het bankenprobleem heeft opgelost tot een uniek voedselproject in Kopenhagen. Bij een hotel naast de congreshal hangt pal naast het Schotse Andreaskruis de Noorse vlag.


'Wij Schotten zijn een stuk socialer ingesteld dan onze vrienden in het zuiden', vindt Jim Farquharson, een telg uit een oude Highlands-clan die als enige congresganger inderdaad in een kilt rondloopt. 'Engeland is een ongelijke samenleving, terwijl wij waarde hechten aan gelijkheid. Wij zijn voor immigratie, de Europese Unie en de republiek.'


Betekent dit dat koningin Elizabeth, een halve Schotse, net als Edward II moet worden verjaagd ('to think again', zoals beschreven in het volkslied The Flower of Scotland)? Nee, wat Farquharson betreft niet. 'Maar als het aan mij ligt zal ze niet de Queen of Scotland zijn, maar de Queen of Scots.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden