ANALYSECORONASTEUN

Voor wie is de coronasteun van de overheid? ‘Aandeelhouders zouden de eerste rekening moeten krijgen’

Waar komt de coronasteun voor bedrijven eigenlijk terecht? Bij buitenlandse investeerders en aandeelhouders, vrezen sommigen. ‘Als je steun verleent, is dit het moment om voorwaarden te stellen.’

Lege straten in Batavia Stad. Ondernemers hebben het moeilijk tijdens de coronacrisis. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Toen minister Wouter Koolmees van Sociale Zaken een maand geleden een blanco miljardencheque op tafel legde om bedrijven en zelfstandigen door de coronacrisis te helpen, deed hij een moreel beroep op bedrijven om geen misbruik van de steunmaatregelen te maken. Bedrijven die het niet nodig hadden, moesten zichzelf achter de oren krabben. De overheid kon het niet allemaal controleren. Daar was geen tijd voor.

Nu het kabinet bezig is met het voorbereiden van een tweede ronde aan coronageld – het eerste pakket met loonkostenondersteuning bedroeg 10 miljard euro en loopt drie maanden – en de Tweede Kamer tevens heeft gevraagd om ruimere steun, heeft de overheid al wel een paar voorwaarden opgesteld.

Zo liet minister Koolmees de Tweede Kamer woensdag weten dat hij best steun wil verlenen aan bedrijven waarvan het ene onderdeel wel hard is getroffen, terwijl de rest nog genoeg omzet boekt of zelfs winst maakt. Die bedrijven mogen aankloppen, maar dan mogen ze over 2020 geen bonussen betalen, dividend uitkeren, of eigen aandelen inkopen.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Steun aan Booking.com

Dit soort maatregelen moeten een deel van het ongemak wegnemen dat er was toen bijvoorbeeld het bedrijf Booking.com liet weten dat het ook bij de overheid aanklopt. De boekingssite is door de coronacrisis in één klap zo goed als stil komen te liggen en wil nu steun voor een deel van de loonkosten.

Dat riep de vraag op voor wie het coronageld van de overheid eigenlijk is bedoeld. Moet de staat bedrijven die eigendom zijn van steenrijke buitenlandse firma’s overeind houden? Want het ooit in Nederland bedachte bedrijf Booking.com is al sinds 2005 eigendom van een Amerikaans concern, dat vorig jaar 4,9 miljard dollar winst maakte. 

Topman Glenn Fogel streek in 2018 bijna 20 miljoen dollar op. En dan maakte het bedrijf ook nog gebruik van alle fiscale mogelijkheden die Nederland biedt. Zakenblad Quote rekende uit dat het bedrijf tussen 2010 en 2018 een fiscale korting van bijna 2 miljard dollar ontving van de Nederlandse fiscus.

Moet zo’n bedrijf niet eerst ergens anders de hand ophouden? Volgens hoogleraar economie Bas Jacobs van de Erasmus School of Economics is het vrij simpel. De overheid heeft een vrij ruwe regeling bedacht om bedrijven te ondersteunen en een groot deel van de loonkosten over te nemen. ‘Dat moest heel snel. Daarbij maakt het nu niet uit of een bedrijf veel eigen vermogen heeft of niet, of dat de topman een hoog salaris heeft. Dat is een kwestie van rechtsgelijkheid.’

Belastingbetaler

En dus is het begrijpelijk dat bedrijven als Booking.com een beroep doen op de overheid – zij kunnen toch ook niets aan de coronacrisis doen? Toch begrijpt Jacobs de aarzelingen wel, want doordat de overheid nu relatief makkelijk leningen garandeert of liquiditeit verstrekt, komt de rekening uiteindelijk bij de belastingbetaler terecht. ‘Het zou goed zijn als er constructies komen waarbij bedrijven eerst zelf verliezen nemen, of de aandeelhouders de eerste rekening krijgen, voor de overheid bijspringt.’

Het zou betekenen dat ondernemer Gerard Paagman de rekening voor de verhuur van zijn Haagse winkelpand naar Washington kan sturen. Daar woont de Amerikaanse miljardair David Rubenstein, een bekende zakenman en filantroop in Washington. Die stak onder meer 9 miljoen dollar in het pandaprogramma van de lokale dierentuin, waarna het riante verblijf van de twee reuzenpanda’s Mei Xiang en Tian Tian zijn naam kreeg.

Rubenstein vergaarde zijn geschatte vermogen van 3 miljard dollar met het investeringsbedrijf The Carlyle Group, dat hij in 1987 met twee partners oprichtte. Met een beheerd vermogen van zo’n 224 miljard dollar is het bedrijf een van de grootste private equity firma’s in de wereld, en onder meer eigenaar van lingerieketen Hunkemöller.

Dit bedrijf werd in 2016 door de Amerikaanse investeerder overgenomen. Een lucratieve deal, want de lingerie van Hunkemöller vloog de afgelopen jaren de deur uit, zodat in 2018 maar liefst 150 miljoen euro dividend kon worden uitgekeerd aan The Carlyle Group.

En dus begrijpt de Haagse ondernemer Paagman niet waarom hij begin april een briefje kreeg van Hunkemöller. Hij verhuurt een winkelpand aan de lingerieketen en kreeg ineens te horen dat het bedrijf een ‘huurvakantie’ nam. Paagman zou de komende tijd even niks krijgen. Anders kwam de lingerieketen niet door de crisis heen, was de uitleg. Een woordvoerder van Hunkemöller bevestigt desgevraagd dat het bedrijf ook een beroep heeft gedaan op de Nederlandse overheid voor loonkostensubsidie van de 1650 werknemers.

Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Kapitaalkrachtige ketens

Zoals Hunkemöller zijn er meer bedrijven. Ondernemingen die eigendom zijn van grote, kapitaalkrachtige ketens, maar die de huur eenzijdig opzeggen, betalingstermijnen voor leveranciers enorm verlengen en ook bij de Nederlandse overheid aankloppen.

Neem brillenketen Hans Anders, sinds 2017 in handen van de Britse investeringsmaatschappij 3i. Ook zij betalen even geen huur, kreeg een aantal vastgoedondernemers per brief meegedeeld. Action, groot geworden met de verkoop van prullaria en ook uit de stal van 3i, besloot de betalingstermijnen voor leveranciers te verlengen naar 90 dagen, al werd dat na ophef snel weer teruggedraaid. De top van 3i verdeelde begin dit jaar nog 560 miljoen euro, becijferde Het Financieele Dagblad, vanwege de klinkende resultaten bij de Action.

Ondernemer Paagman laat het er niet bij zitten. Hij heeft een advocaat ingehuurd en het faillissement van de lingerieketen aangevraagd. Ook wil hij Hunkemöller uit zijn winkelpand laten zetten. Een maand huur is Paagman inmiddels misgelopen, 4.500 euro. ‘Ze dwingen je gewoon om akkoord te gaan. Powerplay. Ze zeggen dat ze anders omvallen’, zegt advocaat Michel Visser. ‘Maar zo werkt het niet.’

Met strakkere voorwaarden volgt Nederland andere landen die dat ook deden. Zo heeft Denemarken besloten dat bedrijven die een beroep doen op het steunprogramma, 14 miljard dollar, dit jaar én volgend geen dividend mogen uitkeren en geen eigen aandelen mogen inkopen. Het coronageld is ook niet toegankelijk voor bedrijven die geregistreerd zijn in een land van de Europese lijst met ‘niet meewerkende belastingjurisdicties’. Dat zijn er momenteel twaalf, waaronder Panama, Guam, de Kaaimaneilanden en de Seychellen.

Polen gaat nog een stap verder door als voorwaarde te stellen dat de bedrijven die een beroep willen doen op de 22 miljard euro die beschikbaar is, geen ingewikkelde fiscale constructies mogen hebben, maar in Polen belasting moeten betalen.

Essentieel voor economie

Financieel geograaf Ewald Engelen vindt dat de crisis gebruikt moet worden om nog een stap verder te gaan. ‘Laat de overheid eerst maar bepalen wat ze een essentieel onderdeel van de economie vindt. En als je dan steun verleent, is dit het moment om voorwaarden te stellen.’ Neem KLM en Schiphol, zegt Engelen. ‘Daarbij moet je je toch afvragen welke economische orde we straks willen? Dit is het moment om daar iets mee te doen.’

Wat de overheid volgens Engelen nu ook zou moeten doen, is dat het bij het verlenen van steun niet alleen maar risico’s loopt, maar ook meedeelt in eventuele toekomstige winsten. Dit deed de overheid in de vorige crisis van 2008. Toen werden miljarden in ING gestoken, om deze bank door de financiële crisis heen te slepen. ‘Dat werd toen op een vrij ingewikkelde wijze gedaan, maar het kwam gewoon neer op liquiditeitssteun.’ Uiteindelijk leverde de staatssteun van 10 miljard euro aan ING de schatkist 3,5 miljard euro aan rente en premies op. De garantie die de overheid gaf op een portefeuille met risicovolle Amerikaanse hypotheken zorgde nog eens voor een winst 1,4 miljard euro.

Maar wat als de overheid een bedrijf nu niet essentieel vindt? Dan moet je geen kapitaalsteun verlenen, zegt Engelen gedecideerd. Probleem is in het geval van Booking.com dat de normale werknemers dan de laan uit vliegen. ‘Die verdienen wel steun, maar regel dan een soort basisinkomen.’

Dit is volgens Engelen het moment om de markt z’n werk te laten doen. ‘Als blijkt dat bijvoorbeeld Booking.com niet genoeg reserves heeft, dan moet het maar failliet gaan.’ Want de overheid moet opkomen voor bedrijven die cruciaal zijn, meent Engelen.‘Je bent er niet voor het redden van aandeelhouders, maar voor je burgers.’ 

Vastgoedland

In vastgoedland gaat ondertussen een ander idee rond om de coronacrisis te bestrijden. Als iedereen nou eens ophoudt met betalen. De winkelier betaalt geen huur aan de pandeigenaar, die vervolgens geen rente en aflossing hoeft te betalen bij de bank. Iedereen blij.

Dat is inderdaad intuïtief een oplossing en het klinkt heel interessant, zegt econoom Jacobs. ‘Maar uiteindelijk ontwricht die ‘oplossing’ het hele economische proces. Prijzen hebben de rol om de schaarsteverhoudingen aan te geven. Als je alles op 0 zet, werkt het prijsmechanisme niet meer.’ Als werknemers niets verdienen, gaan ze niet werken, zegt Jacobs. ‘En bedrijven die niets verdienen, produceren niets meer. En als alles gratis is, wil iedereen alles wel hebben. Je hebt prijzen nodig.’

De enige manier waarop ‘alles op 0 zetten’ zou kunnen werken, is met centrale planning van de economie, zegt Jabobs. ‘En dat is in het verleden geprobeerd in de communistische landen, maar nergens gelukt.’

Volgens Jacobs is er geen ontkomen aan: de rekening van de coronacrisis belandt voor een groot deel bij de belastingbetaler. ‘Een deel van onze productiecapaciteit staat nu stil. In heel veel sectoren wordt niet meer gewerkt, daar wordt geen geld verdiend. Dat geld is gewoon weg. Het is heel goed dat de overheid die mensen nu van inkomen voorziet, maar daardoor stijgt de staatsschuld wel. Daar gaan we later met z’n allen een prijs voor betalen.’

Lees ook

Veel ondernemers luisterden dinsdagavond gespannen naar premier Rutte toen hij de aangepaste coronamaatregelen bekendmaakte. De Volkskrant volgt drie ondernemers die een beroep doen op de steun van het kabinet.  ‘Wij vechten om te overleven terwijl grote bedrijven er zo doorheen fietsen’.

Gemeenten zullen niet op grote schaal financiële steun kunnen geven aan sectoren die zijn getroffen door de corona-uitbraak. Daarvoor waarschuwt de Haagse wethouder Boudewijn Revis (Financiën).

Heldere analyses, de laatste cijfers, vraag en antwoord, reportages en meer staan overzichtelijk bij elkaar in het dossier: volkskrant.nl/coronavirus

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden