'Voor soberheid en spaarzin kwamen kooplust en een hang naar luxe in de plaats'

Vijfhonderd jaar na de stellingen van Luther is het de vraag hoe sterk het protestantisme nog wordt beleefd in Nederland. 'Ik zie een causaal verband tussen calvinisme en de democratie.'

De Gereformeerde Kruiskerk in Waddinxveen. Beeld null
De Gereformeerde Kruiskerk in Waddinxveen.

Niet Luther, die vijfhonderd jaar geleden in het Thüringse stadje Wittenberg de Reformatie teweegbracht, was de naamgever van de protestantse hoofdstroming in Nederland, maar Johannes Calvijn. Dit hing samen met de omstandigheid dat onze voorouders meer op het Franstalige Zuiden waren georiënteerd - Calvijn resideerde in Genève - dan op Duitsland, zegt historicus Jan Bank. Bovendien was er al een mentale bedding voor het calvinisme. 'Wij hadden hier in de 14de eeuw Geert Grote en zijn moderne devotie al gehad. Deze kloosterhervormer stelde misstanden in de kerk aan de kaak en droeg typisch calvinistische deugden uit als soberheid en dienstbaarheid.' Daar kwam bij dat Calvijn, anders dan Luther, verzet tegen een onderdrukkende overheid legitimeerde. Aan die rechtvaardiging bestond tijdens de opstand tegen het Spaans gezag een grote behoefte.

'Hang naar zuiverheid'

'De grote waarde van de Reformatie is dat ze de gelovige en de burger op een bepaalde manier heeft gedemocratiseerd', zegt historicus Wim Berkelaar. 'De burger had het geloof eeuwenlang getrapt toegediend gekregen, door geestelijken die letterlijk met de rug naar de mensen stonden en met het gezicht naar het altaar - en dat ook nog eens in het Latijn. Dat de burger in de volkstaal de Bijbel tot zich kon nemen, was natuurlijk revolutionair. Als je zelf de Bijbel kunt lezen, kun je ook zelf een kerk, een partij, een school of een universiteit stichten. Voor mij staat als een paal boven water dat er een causaal verband bestaat tussen het calvinisme en de democratie in Nederland.'

De democratie bestaat nog altijd in Nederland - al wordt dat door sommigen betwist. Maar hoe zit het met het calvinisme? Er zijn nog altijd mentale residuen van zichtbaar, zegt Berkelaar. Waarbij je kunt denken aan het dominante arbeidsethos en een zekere 'hang naar zuiverheid'. 'Zelfs bij vrijdenkers en atheïsten zie je dat. Neem Alexander Pechtold, vrijzinnig liberaal, die tijdens de kabinetsformatie Gert-Jan Segers op het matje riep en met zijn eigen tafel van Mozes in de hand zei: Gij zijt genderneutraal, gij zijt voor abortus, et cetera.' Maar dieper wortelt het calvinisme in Nederland niet. Zelfs orthodox-protestantse jongeren zijn gedecalviniseerd, denkt Berkelaar. 'Ze zijn heel evangelisch geworden. Voor hen staat niet God centraal - de almachtige, onzienlijke maar toch aanwezige - maar Jezus. Een lievige Jezus. Een aanraakbare figuur.'

Geen papier op straat

Volgens cultuur- en godsdienstsocioloog Joep de Hart kan - op grond van kerklidmaatschap - nog hooguit 6 procent van de Nederlandse bevolking als orthodox protestants worden aangemerkt. In mentale zin zijn we nog veel verder van het geloof der vaderen verwijderd geraakt. 'In het hedendaagse Nederland zie je mentaliteitsverschuivingen die zich slecht verdragen met het traditionele calvinisme, zoals ik dat in mijn Kampense kinderjaren nog heb meegekregen. Voor ingetogenheid kwam het periodiek emotioneel leeglopen en een hang naar heftig ervaren in de plaats. Voor bescheidenheid: extraverte assertiviteit. Voor dogmatische rechtlijnigheid: pragmatische flexibiliteit en vrijheid blijheid. Voor soberheid en spaarzin: kooplust, hang naar luxe en belangstelling voor hebbedingetjes. Voor somber schuld- en zondebesef, eindigheid en besef van de begrensdheid van elk streven: de mens als potentieel van unieke en ongekende mogelijkheden, vitaliteit en levenslust.'

Het calvinisme is niet zonder reden in korte tijd verdwenen, zegt Wim Berkelaar. 'De mensen zijn klein gehouden. Het purisme heeft een hele generatie verstikt.' Maar met het verdwijnen van het calvinisme zijn ook kwaliteiten verloren gegaan die de samenleving veel hebben gebracht. 'Bescheidenheid, plichtsbetoon, dienstbaarheid. Weten dat je leeft in Gods genade. Jezelf wegcijferen. De mensen maakten zichzelf niet groter dan ze waren. Ze beschikten over een zichzelf wegcijferend fatsoen. Ze gooiden geen papier op straat. Die mentaliteit heeft haar eigen tegenspraak opgeroepen, maar soms zou ik willen dat er iets meer van behouden was gebleven.'

Als de Reformatie ergens haar sporen heeft achtergelaten, is het in Waddinxveen. Het dorp ligt in een strook die wel wordt geassocieerd met zware bijbels en zwarte kousen. Eén pot nat? Eerder een kleurrijk spectrum van rekkelijken en preciezen (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden