Voor Roos Vonk is de aanval de beste verdediging

Op het tweede gezicht: Roos Vonk

Al drie keer is ze tot de orde geroepen door het college van bestuur van de Radboud Universiteit Nijmegen. De laatste keer was toen ze de vleesindustrie vergeleek met de Holocaust. Hoogleraar Roos Vonk, schiet vaak uit de slof als ze onrecht ervaart. Ze is controversieel. 'Ik werk aan mijn diplomatieke kant.'

Roos Vonk. Foto Sanne De Wilde

'Veel vrouwen eten vlees omdat hun man anders begint te piepen.' Deze uitspraak van Roos Vonk in een interview met De Gelderlander zegt veel over haar. Vonk ('voormalig mannenverslindster') leeft zonder man, is vegetariër en gooit graag de knuppel in het hoenderhok.

Vanwege de combinatie van de laatste twee roept de Nijmeegse hoogleraar sociale psychologie geregeld weerstand op. Driemaal is ze tot de orde geroepen door het college van bestuur van de Radboud Universiteit. De laatste keer afgelopen zomer toen ze in een column de bioindustrie vergeleek met de Holocaust. Onnodig en kwetsend, vond het universiteitsbestuur.

Opiniemakers nagelden haar aan de schandpaal. Een columnist noemde Vonk hysterisch, haar vergelijking weerzinwekkend. Een ander vond de Holocaust-metafoor krachtig en illustratief.

Het stof is weer neergedaald, maar Vonk (56) legt het hoofd niet in de schoot. 'Ik ben niet bang voor het conflict. Kom maar op. Ik zit me vaak op te vreten. Ik kan gewoon niet aanzien hoe mensen zichzelf zien als superieure soort terwijl ze zoveel schade en ellende aanrichten.'

Twee weken geleden kreeg Vonk bijval van de cultuurfilosoof Ton Lemaire, meldt Vox, het magazine van de Radboud Universiteit. Voor een bijna uitverkochte collegezaal bevestigde Lemaire dat er een parallel is tussen de industriële vleesverwerking in de westerse wereld en de genocide in de Tweede Wereldoorlog. Hij wees erop dat de vernietigingsmachinerie van de nazi's was geïnspireerd op de vleesindustrie in Chicago.

Jeugdfoto van Roos Vonk.

Vooral de steunbetuigingen van collega's hebben Vonk gesterkt in haar missie. Die missie is: de strijd tegen de bio-industrie gaat over veel meer dan dieren, het gaat ook over beschaving. Wie getuige is van onrecht (dieren die lijden) en niets doet, is medeplichtig. Je daartegen verzetten is een morele plicht, wil je de wereld verbeteren. En dat wil ze.

Aan de vierdejaarsstudenten psychologie van de Radboud Universiteit is het rumoer voorbijgegaan. Het college over gedragsverandering dat Vonk onlangs gaf, bood aanknopingspunten genoeg. Morele rebellen (uitdagers van bestaande gewoonten), hoe stel je je op als je weerstand oproept, het effect van alarmisme (zet mensen niet in beweging, maar doet ze juist afwenden) - geen student bij wie een lichtje ging branden.

#me!

'Wat mij opvalt: het is #metoo, niet: #me. Echt goed bezig ben je als je als eerste onrecht aan de kaak stelt.' De #MeToo-golf bewijst maar weer eens dat mensen echte groepsdieren zijn, vindt sociaal psycholoog Roos Vonk. 'Weinigen durven zich uit te spreken over iets zolang iedereen erover zwijgt. Cosby, Weinstein en consorten waren populaire, succesvolle mannen, door de goegemeente op het schild gehesen. Het is heel moeilijk om dan publiekelijk naar voren te komen met kritiek.'

#Ihave

In haar blog op Facebook wijst Vonk op nog een andere kant van #MeToo en #Ihave. 'Er is een keerzijde, namelijk dat mannen die deugen onzeker worden - o jee, straks ben ik een #Ihave - en dus maar niks meer doen als ze een vrouw leuk vinden. 'Willen we dat het initiatief tot flirten hoofdzakelijk bij de vrouw komt te liggen? Ik hoor het jullie zeggen: een man moet aanvoelen hoe ver hij kan gaan. Maar laat dat nu net iets zijn waar de gemiddelde man slechter in is dan een vrouw: het lezen van nonverbaal gedrag en intuïtief aanvoelen hoe de wind waait.'

Eigenheimer

Omringd door een kat, kippen en twee hondjes woont Vonk aan de rand van een bos in de buurt van Nijmegen met uitzicht op glooiende heuvels. Geen buren te bekennen en dat is precies de bedoeling. 'Ik ben een eigenheimer', zei ze tegen Elsevier. 'Niemand om rekening mee te houden. Heerlijk.'

Ze was 10 jaar toen ze besloot geen vlees meer te eten. De buren hadden een konijn en dat was opeens verdwenen. Haar vader, een boerenzoon, zei: dat zullen ze wel hebben opgegeten, en Roos legde meteen de link met het vlees op haar bord.

In een opruimwoede stuitte ze laatst op een dagboek uit haar lagereschoolperiode. Als 11-jarige kwam ze thuis met het verhaal dat de juf had gezegd dat mensen meer waard zijn dan dieren. Is dat waar?, vroeg ze aan haar moeder. Zeker, zei die, want mensen zijn slimmer dan dieren. 'Mensen zijn dom', noteerde Vonk. 'Ze gaan naar de maan terwijl ze hier op aarde nog zo veel problemen moeten oplossen.'

Vleeshufters

In 2011 raakte Vonk in opspraak door de zogenoemde vleeshufteraffaire. Onderzoek zou hebben aangetoond dat vleeseters hufteriger zijn dan vegetariërs, minder sociaal en egoïstischer. Vonk, opgetogen met de munitie tegen de vleesindustrie, stuurde een persbericht rond, de gegevens had ze niet gecheckt.

Twee weken later werd de Tilburgse hoogleraar Diederik Stapel, die de gegevens had geleverd, ontmaskerd als fraudeur. Hij had de onderzoeksresultaten verzonnen. 'Dit is een afgang van megaformaat', liet Vonk op haar website weten. Ze werd berispt door het universiteitsbestuur, dat vaststelde dat Vonk 'onzorgvuldig professioneel' had gehandeld.

Vonk, die eerder in een interview had gezegd dat ze de waarheid als haar belangrijkste thema ziet, kreeg de volle laag in de publieke opinie. De oud-voorzitter van de actiegroep Wakker Dier bedreef geen wetenschap, maar ideologie van de allerarmste soort. Dat ze columns schreef met koppen als 'Waarom de expert het vaak helemaal niet weet' was koren op de molen van haar critici.

Later zei ze dat ze buitenproportioneel op haar donder had gekregen. Daarbij verwees ze naar de meer dan 150 rimpelloze onderzoeken waaraan ze had meegewerkt.

In het begin was ze uit het veld geslagen. 'Soms zat ik een potje te janken. Ik heb me vaak klein gevoeld door commentaren. Nu denk ik over al die mensen met hun oordelen: get a life, bedenk zelf iets om over te schrijven. Er zijn mensen die opleven van anderen die op hun bek gaan', zei ze een jaar na de vleeshufteraffaire tegen NRC.

Ze was weer opgekrabbeld en strijdbaar als altijd. De aanval is de beste verdediging. Als een passage in een artikel haar niet zint, zoals in dit profiel, neemt ze nog voor publicatie contact op met de Ombudsman van de krant en dreigt ze op voorhand met een eis tot rectificatie.

Roos Vonk

1960
Geboren in Leiden op 4 november

1986

Afgestudeerd als psycholoog, Universiteit Leiden

1990

Gepromoveerd op de waarneming van personen, Leiden

1992
Universitair docent, Leiden

1998
Boek De eerste indruk (dit jaar in revisie verschenen)

1999
Hoogleraar sociale psychologie, Nijmegen

2003
Freelance trainer, spreker, schrijver en deeltijdhoogleraar Nijmegen

2003
Voorzitter Wakker Dier

2014
Boek Je bent wat je doet

Brieven

Hoogleraar sociale psychologie Kees van den Bos kreeg in de jaren tachtig les van Vonk. 'Een enthousiasmerende en kundige docent van wie ik veel heb geleerd. Ik heb de indruk dat ze tegenwoordig meer activist dan wetenschapper is, gezien het geringe aantal wetenschappelijke publicaties in vergelijking met haar columns en ingezonden brieven.'

Het ergert hem dat Vonk die brieven ondertekent met 'hoogleraar sociale psychologie', terwijl die daar niet of slechts zijdelings over gaan. Volgens Vonk ondertekent ze de brieven enkel met Roos Vonk, maar voegen de redacties er 'hoogleraar sociale psychologie' aan toe.

Van den Bos: 'Het herhaaldelijk in de fout gaan geeft aan dat de berispingen van de Radboud Universiteit weinig effect op haar gedrag hebben. Wij als vakgebied zitten ermee.'

Van den Bos zou graag zien dat mensen in zijn discipline zich inzetten om sociale psychologie beter, robuuster, relevanter en daarmee interessanter te maken. 'De inzichten die voortkomen uit dergelijke consciëntieuze wetenschap, ook wel slow science genoemd, kunnen dan worden gebruikt voor nauwkeurige toepassingen en aanbevelingen over hoe we de wereld kunnen verbeteren.'

Populair-wetenschappelijk

Vonk is half hoogleraar, half freelancer. Ze houdt lezingen, schrijft artikelen, geeft colleges, schrijft populair-wetenschappelijke boeken met aansprekende titels als Liefde, lust en ellende en Collega's en andere ongemakken, doet onderzoek en begeleidt studenten. Rode draad: de eigenaardigheden en gebreken van de mens.

Slijmen, conflictvermijding, flirten, strijdlust, zelfoverschatting, verborgen narcisme, mislukte goede voornemens, onbeantwoorde liefdes - Vonk legt het allemaal uit met vaak hilarische voorbeelden. Ook haar tegenstanders zijn het erover eens dat ze psychologie toegankelijk heeft gemaakt voor een groot publiek.

Heb je een keer een hoogleraar die zich niet verschanst in zijn ivoren toren, vergaloppeert ze zich een paar keer en wordt ze verketterd.

Jos van den Broek, emeritus hoogleraar wetenschapscommunicatie: 'Als je zo gepassioneerd bent als Roos, wil je de nuance weleens uit het oog verliezen en een hapje te veel uit de koek nemen. Maar dat maakt je nog niet minder waardevol.'

Dat Vonk heeft ingeboet als klokkenluider, vindt Van den Broek niet terecht. 'Als het gaat om ingewikkelde maatschappelijke zaken is de waarheid soms maar 85 procent. Moet je dan maar je mond houden?' Zijn advies aan haar: 'Kijk de volgende beter uit, maar blijf alsjeblieft eeuwig gepassioneerd.'

Jeugdfoto van Roos Vonk.

Vincent van Leest kent Vonk vanaf de zesde klas van de lagere school. 'Als Roos door iets of iemand geobsedeerd is, gaat ze er voor de volle honderd procent voor. Ze was helemaal gek van David Cassidy. Dan runt ze meteen de fanclub en organiseert ze een landdag.' Cassidy scoorde in 1970 met de Partridge Family de hit I think I love you.

Van haar eerste middelbare school werd Vonk weggestuurd: te wild, te baldadig, de vrijheidsdrang woelde. Op aanraden van Vonk las Van Leest, 13 jaar oud, Ik Jan Cremer. 'In Ede, de biblebelt! Dat moest wel met het licht uit.'

Terugfluiten

In 2013 twitterde Vonk dat ze minister Kamp graag 'op z'n bek' zou willen slaan vanwege zijn opvattingen over het boren naar schaliegas. De tweet veroorzaakte veel reuring en Vonk twitterde een paar uur later: 'Schoot even uit m'n slof. Sorry, hoor. Gebeurt zo vaak op Twitter!'

Vonk weet dat ze fel kan zijn. 'Ik moet mezelf vaak terugfluiten, want ik zit zo ruzie te maken.' Karin Eitjes, sinds 2006 haar secretaresse: 'Soms wordt ze zo overspoeld door haar felheid dat je moeilijk tot haar kunt doordringen. Als dat is gezakt, is een gesprek weer mogelijk en staat ze open voor argumenten. Ik werk niet voor niks al elf jaar met haar.'

Van Leest: 'Als ik als vleeseter mijn niet zo gefundeerde mening geef, heb ik niet het gevoel dat ik meteen een pistool in mijn nek krijg.'

Vonk: 'Gedwongen door de strijd voor de goede zaak, werk ik aan mijn diplomatieke kant.'

Voor wie door alle kruitdampen het zicht wordt ontnomen op de humoristische kant van Vonk, twee uitsmijters. Tegen Elsevier: 'Honden zijn ideale partners. Ze roken niet, ze hoeven niet naar sport te kijken, ze houden van wandelen, ze zijn altijd vrolijk en gezellig.' En: 'Slijmen werkt als de ander dom en ijdel genoeg is. En dat is altijd zo.'

Roos Vonk. Foto Marcel van den Bergh