Voor referendum moet de burger wel wat doen

Voor de zorgen van burgemeester Patijn van Amsterdam over het referendum heeft Henk Pijlman een eenvoudige oplossing. Laat de burgers naar het stadhuis komen om hun handtekening te zetten....

IS EEN referendum te koop? Burgemeester Patijn van Amsterdam vreest van wel. Koop een paar honderd uur televisiezendtijd en je wint, zo redeneert hij. Aanleiding voor zijn bezorgdheid is de manier waarop de Vereniging Natuurmonumenten campagne voert voor een referendum over de nieuwe wijk IJburg.

De vereniging zet werkstudenten in om de handtekeningen op te halen die nodig zijn om een referendum aan te vragen. Politicoloog Philip van Praag wil via een gedragscode paal en perk stellen aan dit soort praktijken. (Forum, 22 januari).

Het 'correctief' referendum is bedoeld om burgers meer invloed te geven op de politiek. Hoewel we in Nederland nog maar weinig ervaring hebben met referenda op verzoek van burgers, lijkt het er op dat die opzet zal slagen. Bestuurders die weten dat burgers een referendum over hun plannen kunnen aanvragen, zullen er veel voor over hebben om zich te verzekeren van voldoende maatschappelijke steun.

Een referendum is een stok achter de deur: het dwingt politici er toe tijdens het proces van beleidsvoorbereiding argumenten aan te dragen, te luisteren en te overtuigen. Iedereen die burgers beschouwt als de dragers van de democratie, en niet als potentiële tegenstanders, kan daar alleen maar voor zijn.

Een referendum is een ingrijpend middel dat niet alleen veel geld kost, maar ook grote gevolgen kan hebben voor de verhouding tussen een bestuur en haar samenwerkingspartners. Vaak zullen dat projectontwikkelaars en beleggers zijn, die medeverantwoordelijk zijn voor activiteiten op het gebied van de ruimtelijke ordening. Want een referendum gaat bijna altijd over voorgenomen bouw- of sloopactiviteiten, of verkeersvraagstukken.

Het aanvragen van een referendum mag dan ook geen al te vrijblijvende bezigheid zijn. In sommige gemeenten die regels voor een referendum hebben opgesteld, is dat naar mijn smaak wel het geval. En dan heb ik het niet over de initiatiefnemers, die een vaak lange aanvraagprocedure moeten doorlopen.

Ik doel op de burgers die hun handtekening zetten onder een referendumverzoek. Die kunnen dat bij wijze van spreken op de markt of bij de kassa van de supermarkt doen. Als ik werkstudent in dienst van Natuurmonumenten was, zou ik de 24 duizend handtekeningen die in Amsterdam nodig zijn voor een referendum ook zeker op dat soort plaatsen proberen te verzamelen.

Een bestuur dat plannen voorbereidt voor een nieuwe wijk is daar vaak jarenlang mee bezig. In opdracht van een volksvertegenwoordiging, met behulp van een duur ambtelijk apparaat, en in overleg met tal van betrokkenen, die daar ook veel tijd en geld in investeren. Het is niet meer dan redelijk dat degenen die een referendum willen over zulke plannen daar dan ook wat voor doen.

Een referendumaanvraag moet een daad van actief burgerschap zijn. Dat is wat anders dan een krabbel zetten tussen het kopen van de kaas en de bloemkool door. Wie een referendumverzoek wil ondersteunen, mag daarvoor best even naar het stadhuis komen. Dat is ook de strekking van voorstellen die we momenteel in Groningen voorbereiden.

Burgers die een referendum willen, moeten hun handtekening dus komen 'brengen', en niet laten 'halen'. Dat is voor mij een principiële keuze.

Het grote praktische voordeel van deze aanpak is dat het 'kopen' van een referendum aanzienlijk lastiger wordt. De gedragscode die Van Praag voorstelt hoeft dan ook niet te worden opgesteld, of zou zich kunnen beperken tot de campagne na het besluit om daadwerkelijk een referendum uit te schrijven.

Ook wat betreft het campagnevoeren heb ik me verbaasd over de opstelling van de gemeente Amsterdam. Heeft die dan niets geleerd van de ervaringen van de campagnes voor de stadsprovincies? Zowel in Amsterdam als in Rotterdam is toch gebleken dat zo'n beïnvloedingscampagne niet het beoogde effect heeft, en waarschijnlijk eerder averechts werkt?

Een fundamenteler bezwaar tegen zo'n campagne is dat die indruist tegen alle beginselen van overheidscommunicatie. Die behoort zo neutraal en zuiver mogelijk te zijn als er controversiële onderwerpen in het geding zijn. Bij een referendum is dat per definitie het geval.

In Groningen hebben we daarom afgesproken dat de campagne van de gemeente zich ertoe beperkt het onderwerp, de datum en de vraagstelling van een referendum bekend te maken. De strijd over de voors en tegens laten we over aan de politieke partijen, al dan niet georganiseerde burgers, en de media.

Ervaringen met eerdere politieke campagnes wijzen uit dat de redactionele berichtgeving in de massamedia voor burgers de belangrijkste bron van informatie is. En die media zijn, voor zover ik weet, in Nederland niet te koop.

Henk Pijlman (D66) is wethouder in Groningen voor onder andere bestuurlijke vernieuwing, onderwijs en cultuur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden