InterviewArts-microbioloog Peter de Man

‘Voor ons was er genoeg reden om uit voorzorg te willen waarschuwen’

Arts-microbioloog Peter de Man was betrokken bij het onderzoek naar de corona-uitbraak in het verpleeghuis in Maassluis. Hij maakt zich zorgen dat het RIVM niet genoeg openstaat voor de conclusies over het gevaar van bepaalde ventilatiesystemen. 

Peter de Man onderzocht monsters uit de ventilatiesystemen van het verpleeghuis in Maassluis, waar een grote corona-uitbraak was. Beeld Guus Dubbelman

‘Wij achten het als vakgroep zeer aannemelijk dat er sprake is geweest van verspreiding van het virus door de lucht onder invloed van het ventilatiesysteem.’ Dit zegt Peter de Man, als arts-microbioloog van het Franciscus Gasthuis & Vlietland betrokken bij het onderzoek naar de corona-uitbraak in verpleeghuis De Tweemaster in Maassluis.

In een woonzorggroep van het verpleeghuis raakten eind juni 17 van de 21 bewoners besmet. Zes van hen overleden. De Man schetst voor het eerst hoe uitzonderlijk de casus is.

De patiënt die het virus mee naar binnen nam hield niet goed afstand. Maar, zegt De Man: ‘Er raakten veel mensen die op dezelfde afdeling woonden in zeer korte tijd besmet. Een heel scherpe piek. In maart zagen we in verpleeghuizen een ander patroon: een serie van besmettingen, over een langere tijdspanne.’

Opmerkelijk was bovendien dat de personeelsleden bij het verlenen van de zorg mondkapjes droegen. Daardoor is het minder waarschijnlijk dat de besmetting van personeel naar bewoners is overgegaan, zoals waarschijnlijk in maart in veel verpleeghuizen gebeurd is. Ook waren er eind juni erg weinig covid-19-infecties in Nederland.

‘RIVM zwakte rol ventilatiesysteem bij uitbraak corona in verpleeghuis af’
De conclusie dat het klimaatbeheersingssysteem vrijwel zeker een rol speelde bij de verspreiding van het coronavirus in een verpleeghuis in Maassluis is door het RIVM ‘afgezwakt’, aldus direct betrokken onderzoekers

Circulerende binnenlucht

‘Al snel ging onze verdenking uit naar het klimaatbeheersingssysteem van de getroffen woonzorggroep. Deze week af van de installaties op andere verpleegafdelingen.’ De ventilatie op deze afdeling was recentelijk bij een renovatie naar moderne inzichten aangepast. De ventilatie-, verwarmings- en koelingsinstallatie is CO2-gestuurd. Bij lage CO2-productie (als er inactieve verpleeghuispatiënten in de ruimte zijn), wordt de lucht door dergelijke ventilatiekasten ongefilterd gerecirculeerd. Pas als er (meer) actieve mensen in de ruimte zijn, wordt er (meer) verse buitenlucht toegevoerd. 

Bovendien had de afdeling twee airco-units, waarvan één in de huiskamer. Die zogen lucht uit de kamer aan, om diezelfde lucht vervolgens gekoeld in dezelfde ruimte uit te blazen. De Man: ‘Er werd in die kamer constant binnenlucht gecirculeerd.’

Ruim een week na de besmettingsgolf werden op verzoek van de ingeschakelde artsen-microbioloog van het Franciscus Gasthuis & Vlietland monsters genomen van de filters van het ventilatiesysteem en van de airco’s. Daarop werd in het laboratorium van het ziekenhuis genetisch materiaal van het covid-19-virus aangetroffen. De Man: ‘Dat alles bij elkaar leidde tot onze conclusie dat er zeer sterke aanwijzingen zijn dat het klimaatbeheersingssysteem in deze situatie een grote rol heeft gespeeld.’

De artsen-microbioloog brachten de opmerkelijke bevinding in bij een zogeheten ‘signaleringsoverleg’ met gezondheidsdienst RIVM. De Volkskrant citeerde eerder uit het vertrouwelijke verslag daarvan. Daarin formuleert het RIVM aanzienlijk voorzichtiger: ‘De combinatie van bevindingen (…) zijn suggestief voor een verdere verspreiding van het SARS-CoV-2-virus door een ventilatiesysteem. ’

Het bewijs zou volgens het instituut ‘te zwak’ zijn. De Man: ‘Het RIVM, en ook andere critici (waaronder viroloog en OMT-lid Marion Koopmans, red.) zeggen: jullie hebben geen levend virus aangetroffen in die filters, en slechts zwak positief. Maar dat is logisch, want de monsters zijn ongeveer negen dagen na de besmetting genomen.’

Dat anderen ergens anders over denken, zegt De Man, hoort bij de wetenschap. ‘Je kunt nooit precies achterhalen hoe iemand besmet is geraakt. Ook voor het effect van de anderhalvemeterregel is geen sluitend bewijs. Voor ons was er echter genoeg reden om andere artsen en deskundigen uit voorzorg te willen waarschuwen.’

Uiteindelijk gebeurde dat na intensief overleg wel – maar niet zonder dat het RIVM de waarschuwing nadrukkelijk aan de artsen-microbioloog van het FG&V toeschreef. Wel scherpte het RIVM de ventilatierichtlijn aan: recirculatie van lucht binnen één ruimte – precies zoals het geval was op de afdeling van de woonzorggroep – wordt nu ‘uit voorzorg’ afgeraden. Volgens het RIVM niet vanwege de situatie in Maassluis, maar vanwege ‘voortschrijdende wetenschappelijke inzichten’.

Het verpleeghuis heeft zeer actief bijgedragen aan het onderzoek van het ventilatiesysteem en is overgegaan op volledige buitenluchtventilatie, benadrukt De Man. Bij de installatie ervan heeft men zich ook professioneel laten adviseren. In zijn ogen gaat het nu niet om De Tweemaster. ‘Het is juist belangrijk dat nu snel in beeld komt waar in de gezondheidszorg luchtrecirculatiesystemen gebruikt worden, dit om de risico’s voor de patiënten te beperken.’

Slachthuizen en cruiseschepen

Onder leiding van de GGD Rotterdam-Rijnmond wordt nu vervolgonderzoek gedaan naar de besmettingsgolf in het verpleeghuis. De Argos Zorggroep, de GGD en het RIVM willen de bevindingen daarvan afwachten en noemen conclusies over de rol van het klimaatbeheersingssysteem tot die tijd ‘voorbarig’. Maar arts-microbioloog De Man verwacht niet dat dit vervolgonderzoek nog veel nuttige inzichten op zal leveren.

Volgens hem zouden ook slachthuizen – waar veel besmettingen onder personeel plaatsvonden – zich het risico van gebrekkige ventilatie aan moeten trekken. ‘De temperatuur moet daar op 10 graden worden gehouden. Dat kan alleen gerealiseerd worden door het koelen van gerecirculeerde binnenlucht. Het koelen van buitenlucht zou veel te hoge energiekosten met zich meebrengen.’ Ook bij de heftige uitbraken op cruiseschepen zou naar zijn idee de rol van ventilatie kritisch onderzocht moeten worden.

De Man vindt het heel begrijpelijk en wetenschappelijk juist dat anderen, zoals RIVM, GGD en collega’s, vraagtekens zetten bij deze bevindingen en de relevantie ervan. ‘Het is onrealistisch om te verwachten dat de heftige discussie over aerogene overdracht afgerond zal worden op basis van alleen deze observatie. Het is wel belangrijk dat de discussie met open vizier gevoerd wordt op basis van informatie zoals onze observatie. Daarom streeft de vakgroep er ook naar om deze gegevens internationaal te delen.’ 

‘Maar ik vind het zorgelijk dat de opstelling van het RIVM bij deze uitbraak, in combinatie met het feit dat het RIVM geen ruchtbaarheid heeft gegeven aan de aanpassing van de Ventilatierichtlijn, de suggestie wekt dat het RIVM de mogelijkheid van overdracht van covid-19 door de lucht niet objectief onbevooroordeeld onder ogen wil zien.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden